Mímir - 01.04.1973, Blaðsíða 53

HELGI SKÚLI KJARTANSSON:
STÓÐ STEFNIR í KENG?
ATHUGASEMD UM ORÐIÐ STAGLÚTUR
Átjánda lausavísan í Skjaldevers Jóns Helga-
sonar (bls. 44) er eignuð Stefni Þorgilssyni.
Hann afþakkar þar nánari kynni af kvenmanni
nokkrum og kemst svo að orði í seinni hluta
vísunnar:
heldr vil ek við stoð standa
staglútr drifinn úti,
váða Gerðr, en ek verða
varmr á þínum armi.
(Stafs. samr. í útg. Jóns Helgasonar.)
Hvað merkir nú orðmyndin staglútr? Onnur
dæmi er ekki við að styðjast, svo að orðið verð-
ur að skýra eftir samhenginu í þessari einu vísu.
I Lex. poet. er orðið talið lýsingarorð: ludende
som tovet (der gdr fra mastetoppen til stavnen).
Þessi er skilningur Finns Jónssonar, og á svip-
uðu máli er Kock (Notationes Norroenae, grein
2447), þar sem hann endursegir: med staget
hangande, og telur líkinguna dregna af det
lutande staget.
Jón Helgason (neðanmáls í Skjaldevers) tor-
tryggir leshátt handritsins, sem hér er eitt til
frásagnar, og stingur upp á leiðréttingu: staglút,
sem væri þá þágufall af nafnorði som kunde
betengne en lud eller vcedske, som brugtes for
at göre skibstove smidigere og mere holdbare.
Má raunar einnig hugsa sér, að staglútur sé
sjávarkenning og jafnvel haft í yfirfærðri merk-
ingu um hvers kyns bleytu. Sé fallizt á þessa
tilgátu, er augljóst, að saman á staglút drifinn.
Orðið staglútur er jafnóþekkt annars staðar
frá, hvort sem á það er litið sem nafnorð eða
lýsingarorð. Skýring nafnorðsins er e. t. v. ekki
útaf eins langsótt; þó er þar mjótt á munum.
Leiðrétting lesháttar handritsins réttlætist ekki
síður af hinu, að drifinn einhverju er eðlilegra
orðalag í þessu sambandi en bara drif'mn. Þó
þekkir Lex. poét. tvö dæmi um sambandið
drifin tjöld (þýtt söstænkede), bæði úr Haralds-
kvæði og frá Arnóri Þórðarsyni.
Eg treysti mér því ekki til að gera upp á
milli skýringa Finns og Jóns. Þvert á móti
ætla ég að varpa fram þriðju tilgátunni og
get þó ekki fullyrt, að hún taki hinum fram.
Samkvæmt henni er staglútur lýsingarorð og
lesháttur handritsins því réttur. En fyrri lið orðs-
ins vil ég setja í samband við orðið stagkálfur,
sem Blöndal skýrir svo: syg Kalv, hvori der if.
Folketroen var en indvendig Stræng, der snærpe-
de For- og Bagkroppen sammen.
Hugmyndina um stagkálfa kannast ég við
úr Hreppum; átti stagið að tengja saman lífbein
og gollurshús, svo að kálfurinn gat ekki rétt úr
sér. Aldrei hef ég mér vitanlega séð stagkálf,
en lömb, sem mér var sagt, að þjáðust af sama
sjúkdómi. Þau settu upp háa kryppu, skutu
út fótunum til allra átta og skulfu, líkt sem
af kulda.
Sé orðið staglútur þennan veg hugsað, merkir
það boginn eins og maður sé með stag eða
í keng. Á það einkar vel við hina einkunnina,
drifinn, því að hvort tveggja hefur tengsl við
kulda: maðurinn er drifinn; þess vegna er hon-
um kalt; þess vegna stendur hann í keng; og
af sömu ástæðu nefnir hann hlýindin, þegar
hann hugsar til þess að hátta hjá stúlkunni.
Sé líkingin hins vegar dregin af stagi í reiða,
er eðlilegast að líta svo á, að maðurinn sé ekki
boginn, heldur battur, því að fátt er beinna en
53