Morgunblaðið - 17.03.1977, Blaðsíða 29

Morgunblaðið - 17.03.1977, Blaðsíða 29
MORGUNBLAÐIÐ, FIMMTUDAGUR 17. MARZ 1977 29 af þvf að ritstjórnin þolir mjög Ula að blaðið sé gagnrýnt á ein- hvern hátt. Fróðlegt væri og að vita hvaða rök Morgunblaðið hefur fyrir þeirri fullyrðingu sinni að í bók- menntakennslu sé sá háttur hafð- ur á „að helzt eru ekki nefnd önnur skáld og rithöfundar en kommúnistum eru þðknanleg." F-g hef að vfsu aldrei kennt bók- menntir og þess vegna kemur mér þetta ekki beint við, en mér finnst að jafn virðulegt blað og Morgun- blaðið þurfi að gefa lesendum sln- um einhver dæmi þessari alvar- legu ásökun til stuðnings. III „Þessi boðskapur má ekki fara fram hjá nokkrum manni". A þennan hátt dæmdi Morgun- blaðið mikilvægi Þjóðviljagreinar minnar 9. febrúar sl. Það hlýtur þvf að vera áhugavert fyrir Morg- unblaðið, að lesendur blaðsins kynnist þessum boðskap minum á annan hátt en með einstaka tætl- um sem kallast „tilvitnanir". Margumrædd grein mín var Ólafssonar um það, hvernig bókmenntakennsla er notuð til þess að draga f ram hlut vinstri sinnaðra rithöfunda eins og Thors Vilhiálmssonar, Guð- bergs Bergssonar og Svövu Jakobsdóttur er hin merkasta. Því hefur aldrei fyrr verið lýst beinlínis á prenti, hvernig skólakerfið er misnotað í þágu vinstri sinnaðra rithöfunda, en nú liggur það fyrir. Aftur á móti hefur mátt sjá örla á því i Þjóðviljanum upp á siðkastið, að skáld eins og Thor Vil- hjálmsson þykir vart nógu rót- tækur. Hvert verður þá næsta skrefið? Ekki þarf að hafa mörg orð um grein Þorgrims Gestssonar umfram það, sem þegar hefur verið gert. Hann segir um kennarann í Kópavogi: „Ekki tel ég líklegt, að tilgangur kennarans hafi verið að reka pólitiskan áróður og jafnvel þótt svo hafi verið i þessu til- felli, er engin ástæða til þeirrar alhæfingar ykkar, að um al- mennan „kommúnistaáróður" í skólakerfinu sé að ræða". í fyrsta lagi hefur Morgunblaðið aldrei haldið þvf fram, að um almennan kommúnistaáróður sé að ræða í skólum. Þvert á móti hefur blaðið bent á, að lftill hópur vinstri sinnaðra kennara reyndi að misnota að- stöðu sina í skólakerfinu, en þar væri ekki um almenna mis- notkun að ræða. I öðru lagi vekur það athygli, að Þorgrfm- ur Gestsson hefur bersýnilega ekkert við það að athuga, þótt um slika pólitfska misnotkun hefði verið að ræða. Hann víkur ekki að því einu gagnrýnisorði. En hvaða máli skiptir það svo sem? Þær þrjár greinar, sem Morgunblaðið birtir í dag, sýna svo ekki verður um villzt, að i skólakerfinu ríkir tilhneiging til misnotkunar aðstöðu. Morgunblaðið hefur varað við þessu og gerir það enn, og krefst þess að yfirvöld skóla- mála geri ráðstaf anir til þess að koma í veg fyrir, að tiltölulega fámennum hópi vinstri sinn- aðra kennara takist að misnota skólakerfið á þennan hátt. Ritstjórar. fræðilegt innlegg í umræður f Þjóðviljanum um tengslin milli rfkjandi þjóðfélagsskipulags og skólans. Þegar höfðu birst tvær greinar eftir aðra höfunda um efnið, en báðir starfa þeir við fslenska skóla. t annarri greininni (eftir Helgu Sigurjónsdóttur) var þvi haldið fram að ekki mætti taka til umræðu vandamál nútim- ans f islenskum skólum og alls ekki ræða þar um sögu fslenskrar verkalýðshreyfingar. Þessu til sönnunar tók hún gagnrýni Morg- unblaðsins á gagnfræðaskóla- kennara vorið 1976. Hörður Berg- mann svaraði grein Helgu með þvf :ð benda á að samkvæmt rfkj- andi grunnskólalögum væri bein- llnis skylda kennarans að taka fyrir vandamál nútfmans og gera það á þann hátt að sjálfstæði og gagnrýnt mat nemandans sé eflt. Arásirnar á gagnfræðaskólakenn- arann kallar Hörður fjaðrafok og einsdæmi „og mun (málið) þar með úr sögunni." I Þjóðviljanum 9. febrúar taldi ég Hörð gera of lítið úr þeim ofsóknum sem kennari við gagn- fræðaskóla i Kópavogi varð fyrir. Þennan hluta' greinar minnar birti Morgunblaðið með mikilli vandlætingu og sannaði þannig að þessi röksemd mfn I Þjóðviljanum var rétt! En að öðru leyti reyndi ég i grein minni að samræma viðhorf Harðar og Helgu. Fyrirsögn greinarinnar var: Skólinn, tamn- ingastöð eða menntastofnun? Svar mitt var: Hvort tveggja! Grundvallaratriðið i rökstuðn- ingi minum var að skólann yrði að sjá i samhengi við efnahagslegar og félagslegar aðstæður í þjóðfé- laginu. 1 kapitalisku þjóðfélagi væri bæði þörf fyrir að skapa hlýðna og þæga borgara og fyrir að skapa víðsýna og sjálfstæða einstaklinga „f lfðræðisþjóðfélagi sem væri í sifelldri þróun." Þess- ar andstæður leiddu óhjákvæmi- lega til stöðugra árekstra um markmið og leiðir skólans. Það er til dæmis ekki óalgengt að heyra ákveðinn aðila gera kröfu um aukna og alhliða stjórnmála- fræðslu og láta samtlmis I ljós ótta um „pólitfskan áróður við óharðnaða unglinga." Það fer mjög eftir ytri aðstæðum f samfé- laginu, eins og t.d. hve skarpar pólitlskar og efnahagslegar and- stæður eru, á hvorn þáttinn er lögð meiri áhersla. Kenning mln var sú að á þessu ári, 1977, væri skoðanalegt umburðarlyndi I minnsta lagi og öll óvarkárni væri því mjög fljótt fordæmd. Ég stillti upp sem andstæðum I grein minni fhaldsviðhorfum og framfarasinnuðum viðhorfum í skólanum. Ég nota hér ekki hug- tök eins og vinstri og hægri, sósíallsk eða kapltallsk, þvf að hér ræði ég um kennsluviðhorf, ekki hvaða stjórnmálaflokki einhver tilheyrir. Þetta geri ég meðal ann- ars vegna þess að margir aftur- haldsfauskar f uppeldis- og kennslumálum teljast „til vinstri" I stjórnmálum. IV Eg mun f stuttu máli reyna að skilgreina framfarasinnuð (eða róttæk) viðhorf I kennslumálum. Helsta viðfangsefni kennarans er að örva sjálfstæða og gagnrýna þekkingarleit og hugsun nemand- ans. Helsta siðalögmál hans er að sýna tilfinningum og hugmynd- um nemandans virðingu. Kennar- inn má aldrei nota valdastöðu slna I bekkhum til að knýja fram eina ákveðna skoðun. t þekking- arleit á lýðræði að rfkja; áhrif kennarans mega aðeins ákveðast af þeim yfirburðum sem hann hef ur þekkingarlega samhliða því sem kennarinn má ekki nota þessa yfirburði til einhliða inn- rætingar. Enginn „samleikur" er algildur í kennslustofunni. Ekkert vanda- mál er svo viðkvæmt að það megi aldrei ræða. örva skal innbyrðis samstarf og samhjálp nemenda. Varast skal einhliða bóklegt mat á gáfum og hæfileikum. Kennari hefur ekki leyfi til að gera hærri siðferðiskröfur til barna og ung- menna en hann gerir til sin sjálfs. Það liggur f augum uppi að erf- itt er að fylgja þessum markmið- um, en þau eru vel þess virði að vera helsta leiðarljós kennarans. Framhald á bls. 24. Órn Olafsson: Réttæk kennsla í Mbl. hafa nýlega birst tvær forystugreinar undir heitinu: „Pólitiskur áróður í skólum." Mig langar til að víkja lítillega að þessu efni vegna þess að ég tel þar hafðar uppi fráleitar staðhæf- ingar. Þar var líka vegið að forn- vini mínum, Gísla Gunnarssyni, mjög ómaklega, eins og ég ætla að sýna. Nú er Gfsli vissulega full- fær um að svara fyrir sig sjálfur, en hann er erlendis, eins og kom fram I Mbl. Tilefni þessara forystugreina eru umræður nokkurra kennara í Þjóðviljanum um að skólakerfið innræti nemendum sifellt hægri sinnuð viðhorf, í kennslubókum — og kennsluháttum. Sumir hafa jafnvel gengið svo langt að telja þessa innrætingu liggja f eðli skóiakerfisins hér, einkum prófa- kerfisins. Þessum umræðum ger- ir Mbl. engin skil, vikur ekki einu sinni að þeim'. Skólarnir þjóna þvi þjóðfélagi sem þeir eru f, það er augljóst og óhjákvæmilegt, en engan veginn einfalt mál. Ég ætla ekki langt út í það, vísa á þessar Þjóðviljagrein- ar (30/1276; 6/177 og grein Gisla: 9/277. Hinar fyrri voru eft- ir Helgu Sigurjónsdóttur og Hörð Bergmann:). Ég vil bara segja að kennarar verða, hver í sinni grein, að gera nemendum ljóst við hvaða kröfum þeir geti búist á þessu sviði eftir að skóla sleppir, og hvaða möguleikum. Hitt eru fráleit falsrök, sem stundum heyrast, að skólana eigi að laga að þjóðfélaginu, heimta t.d. fulla timasókn nemenda vegna þess að skróp líðist ekki á neinum vinnustað, heímta „að námið sé lagað að þörfum at- vinnuvega." Sá sem vill láta skól- ana aðlaga nemendur núverandi aðstæðum f þjóðfélaginu, hann vill í rauninni gera nemendur ófæra um að beita sér fyrir breyt- ingum — meira að segja ófæra um að taka þeim breytingum sem óhjákvæmilega verða í hverju þjóðfélagi. Slfk aðlögun að rikjandi aðstæðum og viðhorfum hverju sinni væri í sannleika að gera nemendur andlega bæklaða. Kennari miðlar hluta af þekk- ingu mannkynsins, hverju skal hann miðla og hverju ekki? Stað- reyndum verður hann að miðla og byggja á, en þær eru harla lítils virði, ef þær eru ekki tengdar við líf fólksins. Hvað þá um túlkanir og skýringatilgátur? Ég verð nú fyrst að segja það, að það sýnir forkostulega vanþekkingu á ís- lenskum unglingum að halda að kennarar geti bara vaðið inn á þá og dælt í þá áróðri. Ég þekki reyndar ýmsar sögur af kennur- um sem reyndu að halda tiltekn- um viðhorfum að nemendum (einkum um nauðsyn bindindis- semi og skógræktar). Það orkar auðvitað öfugt, nemendur risa gegn því sem þeir skynja sem einhliða áróður. Að vfsu má lík- lega gera undantekningu: Ef þessi persónulegu viðhorf eru rfkjandi i þjóðfélaginu, það er að segja hægri sinnuð, er ekki Hk- legt að nemendur skynji þau sem áróður, er þeir þekkja engin önn- ur. Þá skynja þeir þau fremur sem sjálfsagða, útþvælda hluti — og hundleiðist að hlusta á eða lesa. En kennari má ekki setja ljós sitt undir mæliker, til lítis hefði hann þá sína mennt. Um mörg efni er nú engin leið að fjalla, án þess að túlka, taka umdeilanlega afstöðu. Svo ég nefni dæmi, þá fjöllum við auðviðað um helstu stefnur I bókmenntasögu. Á 18. óld er upplýsingarstefnan rfkjandi hér sem annars staðar í Evrópu, þá er megináherslan lögð á fræðslu og hagnýtt gildi, bar- áttu gegn hleypidómum o.fl. I þeim dúr. t byrjun 19. aldar skipti yfir til rómantikur, þá er leitað frá hversdagsleikanum til hins annarlega, sérstæða, fagra. Hvað olli umskiptunum? Hvaða þýð- ingu Fiöfðu bókmenntir hvers tima fyrir þjóðlifið, hvernig mót- aði þjóðlifið þær? Svona spurn- inga spyr m.a. Sigurður Nordal í riti sfnu um Passíusálmana, varla verður hann kallaður vinstri öfga- maður. Enda væri sannarlega heimskandi að fjalla um andlega strauma án þess að spyrja svona spurninga, m.a. En þá er hlutverk kennarans Vissulega ekki að kenna bara eina skoðun, hann ætti að kynna helstu (útbreidd- ustu/merkustu) túlkanir eins vel og hann getur, rök með þeim og móti. Sama viðhorf álit ég eiga að gilda i sögukennslu. Kem ég þá að aðalatriðinu,. menntunarhugsjón vinstri manna. Hvort sem við köllum okkur marxista, sósialista eða kommúnista, er okkur sameigin- legt það markmið að verkalýðs- stéttin taki völdin og umbylti þjóðfélaginu. Rökrétt afleiðing af þessu viðhorfi er að við hljótum að leggja megináherslu á þroska almennings, sjálfstæða dóm- greind hans, þvi það er f jöldinn sem á að taka völdin, sóslalistar eiga allt undir honum. Menntun- arhugsjón okkar hlýtur þvi að vera að koma fólki til að brjóta heilann og mynda sér sjálft skoð- un á málunum. Kennsla sem mið- ar að þessu er róttæk kennsla, en aldrei hitt, að mata fólk á viðhorf- um, hversu „vinstri sinnuð" sem þau kunna að vera. Þetta er nú einmitt það viðhorf sem GIsli Gunnarsson boðar í grein sinni, að kennarar skuli fara að lands- lögum: „Skólinn skal temja nem- endum viðsýni og efla skilning þeirra á mannlegum kjörum og umhverfi, á islensku þjóðfélagi, sögu þess og sérkennum og skyld- um einstaklingsins við samfélag- ið.. .Skólastarfið skal því leggja grundvöll að sjálfstæðri hugsun nemenda og þjálfa hæfni þeirra til samstarfs við aðra." Þetta er i 2. grein Grunnskólalaganna, en hún hefst svona: „Hlutverk grunnskólans er, í samvinnu við heimilin, að búa bemendur undir líf og starf í lýðræðisþjóðfélagi, sem er f sffelldri þróun." (undir- strikun min. ÖÓ:). GIsli óttaðist bara að þessi háleitu markmið reyndust dauður bókstafur, þegar hamast er gegn kennara fyrir að kenna bækling frá Fylkingunni, sami kennari kenndi efni frá öll- um ísl. stjórnmálaflokkum (nema Samtökum frjálslyndra og vinstri manna, sem útveguðu honum ekkert). Og um þetta segir Mbl: „Gísla Gunnarsson sagnfræðing, sem taldi það sjálfsagt mál að kennarar notuðu aðstöðu sina til að vinna sínum eigin pólitisku skoðunum fylgi meðal nemenda." Ymsu þykist ég vanur, en hróp- legri rangfærslur hefi ég ekki séð lengi. Nú veit ég að ýmsir segja með Gisla að lftt stoði lög, fræðsluyfir- völd ýmis séu vis til að beita sér gegn kennurum sem fylgja lögum i að vilja ekki innræta börnunum bara viðhorf, og þá einkum hægri. En höf um hugf ast að I sibreytileg- um heimi eru þeir dæmdir til að tapa, sem berjast fyrir áframhald- andi forræði ríkjandi viðhorfa hverju sinni. í sambandi við þetta, að skóla- starfið eigi að efla dómgreind nemenda og sjálfstæði, langar mig að minnast á tvö atriði: kennsluaðferðir og val á náms- efni. Um kennsluaðf erðir vildi ég að- eins segja, að það má vera nokkuð augljóst mál, enda margsannað, að nemendur læra Htið og þrosk- ast enn minna af þvl einu að hlusta á kennarann (aðalleg það að hann sé klár, en þau ekki). Auðvitað geta fyrirlestrar verið til gagns í hófi, líka það að spyrja nemendur út úr námsefninu, en hvorugt má verða drottnandi. Mannkynið hefur hlaðið upp ógnarlegri þekkingu og getur eng- inn maður tileinkað sér nema brot af henni. Hvað á tiltekinn einstaklingur að velja sér af þessu? Hvað er honum gagnlegt, hvað gagnslaust, hvað brýnt, hvað ætti frekar að bíða? Þeir sem ekki ráða við þennan vanda verða fá- vísir eða „andleg igulker ótal skólabóka", f báðum tilvikum ósjálfstæðir, úrræðalausir. Starfið ske úr þessum vanda. Menn tileinka sér þá þekkingu sem þeir þurf a til að leysa tiltekin verkef ni, og þá gengur þekkingin greiðlega inn. I hverju viðfangs- efni, hverri námsbók, eru fjöl- mörg atriði, sem þarf að vinsa úr. Er ekki best að nemendur finni þau sem skipta þá máli hverju sinni i glímu við verkefni? Þá kemur nú til kasta Teits og Siggu, þ.e. kennaranna, að velja fræð- andi og þroskandi viðfangsefni. Auðvitaó verður fjölbreytnin býsna mikil, hvað hver nemandi lærir, en það yrði bara betra. Ég hefi í nokkur ár kennt náms- grein þar sem stöðugt þarf að velja nýtt námsefni, vegna þess að nemendur vinna verkefni úr þvl (til einkunnar), en það eru islenskar lausamálsbókmenntir eftir 1750. Og það er erfitt að velja, sérstaklega vegna þess að helsta sjónarmiðið við val er f jöl- breytni, að nemendur kynnist sem flestu af því sem skipt hefur menn máli í íslenskum bókmennt- um, auðvitað komumst við aldrei yfir nema lítinn hluta þess. Við reynum að bæta úr þvi með því að skipta um höfunda. Aftur held ég að það sé bara gott, að nemendur okkar lesi ekki allir það sama. Hitt held ég að væri fráieitt ef við reyndum að fleyta rjómann ofan af: 100 bestu ljóð íslenskrar tungu, 30 bestu smásögur, eða eitthvað þvhíkt. Námsefnið væri þá alveg buridið af smekk kennar- ans, þetta jafngildi yfirlýsingu hans um að allt námsefnið væri snilldarlegt, og hvað myndi siður til framdráttar gagnrýnum lestri nemenda á efninu, sjálfstæðri hugsun? Nei, þá er betra að velja sögur sem fulltrúa tiltekinna stefna og strauma, allt í lagi að taka verk sem engan hrífur lengur, það get- ur verið stórfróðlegt fyrir þvi, hvaða áhrif hafði það og hvernig? Hvers á þá að leita í bókmennt- um? Það er auðvitað mismunandi eftir textum, I einni sögu er per- sónusköpun forvitnilegust, i ann- arri kannski efnisröð eða bygg- ing. En jafnan ættum við að huga að því hver sé þungamiðja verks- ins eða kjarni, hvaða viðhorf koma fram í þvf, beint eða óbeint. Þeir kennarar sem ráða ekki námsefni, ættu þó hiklaust að gera þetta. Hvers vegna er það svo nauðsynlegt? Ég vil reyna að skýra það með dæmi. Flest hríf- umst við við gagnrýnislausan lest- ur á bókum Knut Hamsuns. Og svo situr maður og hugsar: Mikið var þetta sönn bók. Og segir mikið um lífið. En þá slær mann óþægi- leg hugsun: Hamsun var víst nas- isti; Eru þatta fasísk viðhorf sem hann var að sannfæra mig um? Ja — kannski. Og kannski ekki. Það ¦ er alltént rétt að velta þvi fyrir sér! Að lokum: Mbl.segir: „Sá póli- tiski áróður hefur verið rekinn með ýmsum hætti bæði í félags- fræðikennslu og ekki siður i bók- menntakennslu, þar sem sá hátt- ur er hafður á, að helst eru ekki nefnd önnur skáld og rithöfundar en kommúnistum eru þóknan- leg." Þetta var sniðugur varnagli. Hér segir ekki: „kommúnísk skáld og rithöfundar", heldur: skáld og rithöfundar sem komm- únistum eru þóknanleg. Og ekki sagt hvers vegna þau þóknist kommúnistum, þótt auðvitað liggi beinast við að skilja sem svo að þau reki þá kommúnískan áóður. Fullyrðing þessi er auðvitað ekki á nokkurn hátt rökstudd, enda ómögulegt, þar sem hún er alveg út i bláinn. Höfundar hennar Framhald á bls. 24.

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.