Morgunblaðið - 27.08.1983, Qupperneq 14

14 MORGUNBLAÐIÐ, LAUGARDAGUR 27. ÁGÚST 1983

ÖRVERUFRÆÐI eftir dr. Ara K. Sæmundsen
Erföavísar
krabbameins
Frumunni er skipt í kjarna (K) og umfrymi (U). Hér eru einnig sýndar
veiruagnir (V), f umfryminu, til samanburðar. (Úr bókinni „Medical Virol-
ogy“ eftir Fenner og White).
I. hluti
Miklum tíma og fé hefur verið
og er varið í rannsóknir á krabba-
meini. Raunar er krabbamein
margir sjúkdómar, hver með sitt
sérkenni. Orsakir krabbameins
eru líka margvíslegar og hugsan-
legt er að ein og sama tegund
krabbameins eigi sér margar ólík-
ar orsakir. Eitt er þó öllum
krabbameinssjúkdómum sameig-
inlegt, að hver svo sem frumorsök-
in er, þá verður upphaflega
einhverskonar breyting á erfða-
efni ákveðinnar frumu, sem
óhjákvæmilega veldur breytingum
í starfsemi hennar, sem síðan
endurspeglast f illviðráðanlegum
vexti viðkomandi frumu.
Ekki er ætlunin að gera grein
fyrir öllum mögulegum orsökum
krabbameins. Þess f stað langar
mig til að greina stuttlega frá
miklum rannsóknum, sem nú
standa yfir, á genum eða erfðavís-
um, sem nefnd hafa verið „oncog-
enes“ og nefna mætti á íslensku
„erfðavísa krabbameins". En áður
en lengra er haldið, er rétt að rifja
upp í stuttu máli hugtakið erfða-
vísir.
Erfðavísar
Frumunni er jafnan skipt í
kjarna og umfrymi (mynd 1).
Kjarninn hefur að geyma erfða-
efni (deoxyribonucleic acid) frum-
unnar, sem til styttingar er kallað
DNA. Erfðaefninu er svo skipt
upp á milli litninganna, sem hjá
manninum eru 46 að tölu, eða 23
pör samstæðra litninga. Erfðavís-
ana er að finna f erfðaefninu.
Hver þeirra ákvarðar ákveðinn
eiginleika og samspil fjölmargra
erfðavfsa ákvarðar starfsemi, útlit
og eiginleika allra fruma.
Erfðavísarnir eru fjölmargir og
langflestir þeirra ákvarða ákveðið
prótein. Aðeins lítið brot af öllum
þeim erfðavfsum, sem er að finna í
ákveðinni frumu, eru f gangi á
hverjum tíma. Þó er áætlað að í
meðalfrumu sé að finna allt að
10.000 ólík prótein. Prótein eru
aftur á móti margvisleg að gerð og
gegna mörgum mismunandi hlut-
verkum; ensím hvetja efnaskipta-
ferli innan frumunnar, stoð-
prótein starfa að uppbyggingu
frumunnar og stjórnunarprótein
stjórna efnaskiptaferlunum, ann-
að hvort beint eða með því að hafa
áhrif á eða breyta starfsemi erfða-
visanna, hreinlega loka fyrir suma
en opna aðra. Þannig er síbreyti-
legt, hvaða erfðavfsar eru í gangi
og hvaða erfðavísar eru stikkfrí.
stöðugt er kveikt á nýjum erfða-
vísum, slökkt á öðrum, eða að
breytingar verða á magni prót-
eina, sem ákveðnir erfðavísar
ákvarða. Slfkar breytingar eiga
sér stað að nokkru marki við vöxt
fruma og rétt fyrir frumuskipt-
ingu í tvær dótturfrumur. Hins-
vegar er virkni erfðavísa og breyt-
ingar á próteinsamsetningu frum-
unnar meira áberandi við svoköll-
uð þroskunarferli (differentiation)
frumunnar.
Hjá hryggdýrum hefst lífið við
samruna eggfrumu og sæðis-
frumu. Sú fruma, sem þá mynd-
ast, okfruman, fer síðan að skipta
sér, og eins og allir vita, þá lýkur
þeirri skiptingu með því að full-
myndaður einstaklingur myndast.
í millitíðinni á sér stað þroskun
fruma. Sumar frumur verða
taugafrumur, aðrar vöðvafrumur,
enn aðrar þekjufrumur o.s.frv.
Þessi þroskunarferli er mikið rann-
sökuð, en í raun mjög lítið um
þau vitað. Eitt er þó víst, að á
meðan á þessu stendur, eiga sér
stað stöðugar breytingar á starf-
semi ólíkra erfðavísa. Erfðaefni
allra þessara mismunandi fruma
er það sama og allar innihalda
þær sömu erfðavísa. Mismunurinn
er hvaða erfðavísar eru í gangi á
hverjum tíma. Þeir ákvarða end-
anlegan eiginleika viðkomandi
frumu.
En látum þetta nægja um frum-
una og þroskunarferlin og snúum
okkur nú að þeim flokki veira, sem
einu nafni kallast Retroveirur, en
segja má að rannsóknir á þeim séu
upphafið að einangrun og auð-
kenningu þessara svokölluðu
„erfðavísa krabbameins".
Retroveirur
Veirur eru almennt mjög ein-
faldar að uppbyggingu. í raun og
veru er aðeins um að ræða Htinn
bút af erfðaefni umlukin prót-
einhjúp. Mynd 1 ætti að gefa góða
hugmynd um stærðarmuninn
milli meðalfrumu og meðalstórrar
veiru. Vegna einfaldrar uppbygg-
ingar sinnar eru veirur háðar hýs-
ilfrumu sinni um mörg þau efna-
skiptaferli, sem þeim eru nauð-
synleg til fjölgunar.
Fjöldinn allur af mismunandi
veirum hafa verið orðaðar við
krabbamein í mannskepnunni, en
engar óyggjandi sannanir eru
fyrir hendi að svo sé. Einn flokkur
veira hefur þó ótvírætt yfir þeim
eiginleika að ráða að geta valdið
krabbameini í náttúrulegum hýsli
sínum, en það eru Retroveirur.
Fyrsta veiran í þessum hópi var
einangruð 1936 og síðan hafa fjöl-
margar Retroveirur verið einangr-
aðar og auðkenndar. Þessar veirur
hafa verið einangraðar, m.a. úr
öpum, köttum, rottum, músum og
hænsnfuglum (Tafla I). Þær valda
mörgum tegundum krabbameins,
m.a. hvítblæði og Sarcoma.
Retroveirur eru litlar veirur og
erfðaefni flestra þeirra inniheldur
aðeins fjóra erfðavísa (til saman-
burðar má geta þess að erfðaefni
Herpesveira, sem kalla mætti
stórar, inniheldur a.m.k. 50 erfða-
vísa). Þrír þessara erfðavísa eru
nauðsynlegir til að veira geti
fjölgað sér, en sá fjórði er „erfða-
vísir krabbameins“. Við sýkingu
innlima þessar veirur erfðaefni
sitt inn í erfðaefni hýsilfrumunn-
ar. „Erfðavísir krabbameins", sem
er hluti af erfðaefni veirunnar,
innlimast einnig og ákvarðar síð-
an prótein, sem á einhvern hátt
truflar eðlilega starfsemi hinnar
sýktu frumu. Afleiðingin er
óhjákvæmilega krabbamein. Um-
breyting (transformation) af völd-
um þessara veira er þó mjög sér-
virk, og hver veirutegund eða
veirustofn sýkir og umbreytir að-
eins frumum ákveðinna vefja,
ákveðinna dýrategunda (Tafla I).
Það vafðist lengi fyrir mönnum
að útskýra, hvers vegna þessar
veirur væru að burðast með erfða-
vísi, sem þjónaði þeim tilgangi
einum að umbreyta ákveðinni hýs-
ilfrumu í krabbameinsfrumu. Þar
að auki er staðsetning þessa erfð-
avísis í erfðaefni flestra þessara
veira, mjög óhagkvæm og trufl-
andi fyrir eðlilega starfsemi hinna
þriggja erfðavísanna, þannig að
flestar Retroveirur geta ekki
fjölgað sér án sérstakra hjálpar-
veira. Til þess að flækja málið enn
frekar, þá kom í ljós, að f öllum
hugsanlegum vefjum allra mögu-
legra hryggdýra, má finna „erfða-
vísa krabbameins". Þeir virðast því
vera órjúfanlegur hluti af erfða-
efni allra fruma. Mjög lítill munur
er á starfsemi og samsetningu
þessara erfðavísa í óskildum teg-
undum, t.d. hjá hænsnfuglum og
mönnum. Þetta þykir benda til
þess að þessir erfðavísar hafi
varðveist næsta óbreyttir f millj-
ónir ára. Þessi stöðugleiki í sam-
setningu og uppbyggingu bendir
til að þeir geti gegnt mikilvægu
hlutverki við þroskun fruma, en
fyrstu stig fósturþroskunar eru
einmitt mjög svipuð hjá öllum
hryggdýrum. „Erfðavísar krabba-
meins“ er því að vissu marki rang-
nefni, því hér er um að ræða
erfðavísa, sem að því er virðist,
gegna mikilvægu hlutverki f efna-
skiptaferlum heilbrigðra fruma.
Svo virðist sem Retroveirurnar
hafi hreinlega innlimað þessa
„erfðavísa krabbameins" snemma
í þróunarsögunni.
Um 15 ólíkir erfðavísar hafa nú
verið einangraðir og auðkenndir.
Til aðgreiningar eru þeir erfða-
vísar, sem eru náttúrulegur hluti
af erfðaefni frumunnar auðkennd-
ir með (c), en þeir sem finnast í
veirunum með (v), t.d. v-src eða
c-src. Nokkrir erfðavísanna ásamt
próteinum þeim, sem þeir
ákvarða, eru taldir upp í töflu I.
En hvernig stendur á því að þess-
ar veirur hafa innlimað þessa
erfðavísa? Hversu margir eru
þeir? Hvert er hlutverk þeirra
próteina, sem þeir ákvarða?
Tafla I.
— Listi yfir nokkrar Retro-veirur
Heiti veini h Hýsill Heiti erfóavísis Prótein sem umbreytingu ó'
Rous sarcoma veiran Hænsnfuglar src pp60
Myelocytomatosis veiran Hænsnfuglar myc 7
Moloney sarcoma veiran Mýs mos ?
Abelson leukemia veiran Mýs abl pl50
BALB sarcoma veiran Mýs bas ?
Harvey sarcoma veiran Rottur ras p21
Feline sarcoma veiran Kettir fes p92
Simian sarcoma veiran Apar sís p28
1) Heiti veirsnna jjefur einnig til kynna hvers konar sjúkdómi þ*r valda (undirstrikaó).
2) Heiti erfðavísa er jafnan skammNtafaó meó þremur litlum bókstöfum.
3) (p) stendur fyrir „prótein" og talan stendur fyrir sameindaþunga viókomandi próteins. (pp) þýðir
fosfóprótein, þ.e. viókomandi prótein inniheldur fosfathópa.
Fimm í Nýlistasafni
Myndlist
Bragi Ásgeirsson
Fimm ungir myndlistarmenn og áhang-
endur nýbyígjumálverksins hafa tekið sig
saman og sýna út þessa viku í húsakynn-
um Nýlistasafnsins. Nöfn þeirra eru Gin-
ar Garibaldi Eiríksson, Georg Guöni
llauksson, Oskar Jónasson, Sigurlaugur
Klíasson og Stefán Axel Valdimarsson.
— Já, það er ekki sökum að spyrja —
nýbylgjumálverkið á hug þessara ungu
manna í bak og fyrir ásamt því að
myndefnið er ósköp svipað og gengur
og gerist meðal áhangenda þessarar
listastefnu víða um heim. Gerendurnir
mála af miklum móð og fjörleika og
hér ríkir litagleði og frelsi til allra átta
í útfærslu og óheftri tjáningu. Alþjóð-
legt myndmál er enn einu sinni orðið
að veruleika líkast því er Parísarpáf-
arnir vildu gera skoðanir sínar að
hinni einu og sönnu véfrétt heimslist-
arinnar fyrir margt löngu en duttu svo
á rassinn. Munurinn er sá, að nú kemur
myndmálið ekki frá hálærðum fræði-
kenningamönnum og málurum á borð
við Michael Seuphor eða André Breton
heldur steinríkum listakaupmönnum
beggja vegna Atlantsála. En öll nýjung
er til bóta og listheimurinn hefur þegar
eignast ágæta málara í þessari stefnu,
sem sumir hverjir eruprófessorar í
virðulegum listaháskólum. Máski er
þetta frelsi til sköpunar rökrétt andóf
og andsvar við yfirþyrmandi tækni
tölvunnar og öreindanna.
Hvort fimmmenningarnir er nú sýna
í Nýlistasafninu gera sér þetta ljóst
veit ég ekki enda skiptir það ekki meg-
inmáli, heldur það, að halda sínu striki
hvað sem aðrir segja og taka ekki mark
á öfgamönnum og einhyrningum í list-
inni.
— Það má finna eitt og annað gott í
myndum hinna ungu manna. Þannig
vakti athygli mína hin sterklega mál-
aða mynd Einars Garibalda „Svört
olivetti ritvél á gulu borði“. Þá kemur
ljóslega fram hve malerískur Georg
Guðni Hauksson er í eðli sínu en hann
á jafnbestu myndirnar á sýningunni.
Óskar Jónasson er mistækur en margt
er vel gert í mynd hans I.N.R.I. —
minnir dálítið á Jörg Immendorff. Sig-
urlaugur Elíasson hefur um margt til-
einkað sér málaramáta Salomé en er
persónulegastur í myndinni „Innar
augum harmljóð fyrir skuggabaldur".
Það er dýpt í þeirri mynd og hún er
hressilega máluð. Af myndum Stefáns
Axels þótti mér mest spunnið í mynd-
ina „Unglingurinn í skóginum". í þeirri
mynd nær hann að gera stóra mynd
lifandi og forvitnilega.
Þessi sýning er með áhugaverðari
sýningum á þessum stað lengi og þó
eiga hinir ungu menn flestir langt í
land við að tileinka sér þau sérstöku
tæknibrögð sem margir nýbylgjumenn
viðhafa. Frelsi er auðvelt að misskilja
og misnota, afleiðingarnar sjáum við
allt í kring. Agi er einnig frelsi til at-
hafna, það má ekki gleymast.
Bragi Asgeirsson.
V l II
J i i V i.l 1