Morgunblaðið - 27.08.1983, Page 15

MORGUNBLAÐIÐ, LAUGARDAGUR 27. ÁGÚST 1983 15
Eldgos á Anak Krakatoa, eda „syni Krakatoa" fyrir fáum dögum.
Aska féll í Skandinavíu
og flóðbylgjur náðu allt til
Ermarsundsins og Japan
Klukkan 11.15, 27. ágúst, kvað
við ógnvekjandi sprenging úr átt
frá Krakatoa. Við sáum fljóðbylgju
æða að Buttoneyju og vaða brein-
lega yfir hana sunnanverða. Þetta
endurtók sig tvívegis og bylgjurnar
héldu síðan áfram í átt til Jövu.
Þegar klukkan var orðin 11.30 var
myrkrið orðið slíkt að manni
fannst að næstum mætti taka um
sorlann með höndunum. Við urð-
um að þreifa okkur áfram á þilfar-
inu og þó við heyrðum hvert til
annars, var útilokað að við sækjum
frá okkur. Þetta hræðilega ástand
varði óbreytt til klukkan 13.30;
það rigndi leðju og drullu og öskur
og eldglampar eldfjallsins settu
hroll að okkur.“
Lýsingin hér að ofan er úr dag-
bók breska skipsins Charles Bal,
sem þarna var á siglingu fyrir 100
ánim síðan. Er lýsingin af há-
punkti einhvers mesta eldgoss sem
átt hefur sér stað á jörðinni fyrr og
síðar, er eyjan Krakatoa sprakk í
loft upp í sprengigosi, sem var svo
öflugt, að allt líf eyjunnar þurrkað-
it gersamlega út og enn þann dag í
dag gætir afleiðinganna af gosinu.
Samantekt þessi er í tilefni þess að
um þessar mundir eru 100 ár síðan
að umrætt eldgos hófst.
Eyjan Krakatoa og
saga eldsumbrota þar
Krakatoa var eldfjallaeyja.
Óhætt er svo sem að segja að
hún sé enn eyja, því þar sem
Krakatoa hin gamla var, er nú
Krakatoa hin nýja og þar hafa
eldgos staðið yfir að undanförnu.
Er þetta mikla eldfjall óðum að
hlaða ofan á sig og hefur verið
að æ síðan að gosið mikla átti
sér stað fyrir öld síðan. Eyjan er
í Sundaflóanum fyrir vestan
Jövu. Einhvern tfman hefur
sprengigos þeytt fjallinu, en
Krakatoa er ekki annað en eld-
fjall upp úr hafinu, burt og síðan
hlóðu minni gos eyjuna upp á ný.
Mesta gosið myndaði stærstu
eldkeiluna, tindinn á Krakatoa,
2677 feta hátt fjall.
Árið 1680 er talið að meiri-
háttar eldgos hafi átt sér stað á
Krakatoa. Eyjan var hins vegar
svo gróðurmikil, svo umvafin
regnskógi, að hún nánast
„gleypti" gosið.
Árið 1877 fór að bera á jarð-
hræringum sem taldar voru und-
anfari gossins mikla sex árum
síðar. Næstu árin bar talsvert á
jarðhræringunum og árið 1883
snarjókst tíðnin, svo ekki sé
minnst á styrkinn. I maí hófst
eldgosið, talsvert öskufall gerði
vart við sig og sprengigos. En
ekkert óeðlilegt, Krakatoa
geymdi mesta voðann í sarpi sín-
um þangað til 26. ágúst, en þá
hófst svo óskaplegt sprengigos
að með ólfkindum mátti heita.
Stóð það allt til 28. ágúst, en há-
punkturinn var 27. águst. Fjórar
mestu sprengingarnar voru að
morgni 27. ágúst, en í þeim
hreinlega fauk eyjan næstum þvf
eins og hún lagði sig, til fjand-
ans. Hún var fyrir gosin 18 fer-
kílómetrar að flatarmáli og 300
til 14000 fet á hæð að meðaltali
frá sjávarmáli. Eftir gosin var
ekkert eftir nema nokkrir berg-
standar og hola í miðjunni, full
af sjó.
Slíkar voru drunurnar og há-
vaðinn, að það heyrðist frá
Krakatoa allt til Ástralíu og Af-
riku. Á hafsbotninn á breiðu
belti frá eyjunni lagðist þykkt
vikur- og öskulag og eyjurnar í
nágrenni Krakatoa fóru heldur
ekki varhluta af öskufallinu. Þar
lagðist yfir helmyrkur dagana
tvo sem mestu ósköpin dundu yf-
ir og regnskógarnir næstum
köfnuðu. Fíngerðasta askan fór
vítt og breitt um jörðina með
loftstraumum, hennar varð vart
í Norður- og Suður-Ameríku,
Evrópu, Skandinavíu, Ástralfu,
Asíu og Suður Afríku. Víða var
sólarlagið fallegt þar sem sam-
spil sólar og fíngerðrar ösku átti
sér stað, fegurð sólarlagsins átti
ekkert skylt við þá miklu eyði-
leggingu og dauða sem gosið
hafði í för með sér.
Flóðbylgjurnar sem fyrr var
drepið á, voru engar smáfljóð-
bylgjur, þær æddu um allt og
jöfnuðu við jörðu fjölda þorpa á
nærliggjandi eyjum. Talað hefur
verið um að 35.000 til 40.000
manns hafi látið lffið, en það
hafa jafnan verið taldar óná-
kvæmar tölur. Margir eru á því
að nær væri að tala um að
100.000 manns hafi látið lífið.
Eldgosið fræga í St. Helens í
Bandaríkjunum árið 1980 þótti
voðalegt. Gosið á Krakatoa er
talið hafa verið 18 sinnum kröft-
ugra. Flóðbylgjurnar voru það
sem olli mesta manndauðanum.
Um tvær gerðir var að ræða,
langar bylgjur sem mynduðust
með klukkustundafresti, og
styttri, en hærri bylgjur sem
mynduðust miklu örar. Bylgjur
þessar skullu á nærliggjandi
ströndum og strádrekktu íbúun-
um bæði á Jövu og Súmötru.
Verstar voru bylgjurnar þar sem
langar og stuttar blönduðust
saman svo úr varð fjallhár
brotsjór sem eirði engu sem
fyrir varð. Bylgjurnar æddu um
allt, löngu bylgjurnar náðu allt
til Ermarsunds í meira en 11.000
mílna fjarlægð. Styttri bylgj-
urnar leystust auðvitað fyrr upp,
en þær skullu þó á ströndum
Ceylon og Mauritius í 2900 mílna
fjarlægð.
Eldvirkni hófst að nýju á
Krakatoa árið 1927, en þarna var
þá neðansjávaraskja með nokkr-
um eftirlegutindum í kring,
tindum sem eftir stóðu er allt
sprakk forðum. Árið 1929 lauk
gosinu og var þá risinn nýr tind-
ur, Anak Krakatoa, eða sonur
Krakatoa. Gosið hefur á þessum
slóðum siðustu vikurnar, en ekki
valdið mannskaða.
Krakatoa í dag
Náttúrufræðingar una hag
sínum vel á Krakatoa nú til
dags, alveg eins og Surtsey forð-
um, hefur þarna gefist tækifæri
til að fylgjast með því hvernig
lífríkið nemur land eftir algera
eyðileggingu. Mörg hundruð feta
þykkt lag af ösku og eimyrju
gróf regnskógum Krakatoa gröf,
á þeim fáu klettanibbum sem
eftir stóðu er sprengingarnar
voru um garð gengnar. Þrem ár-
um siðar höfðu ýmsir þörungar
numið land og því næst fór að
spretta gras og burknar og var
talið að fuglar hefðu flutt fræ
þeirra til eyjanna. Um síðustu
aldamót voru nýir skógar á byrj-
unarstigi og fyrstu landdýrin
hösluðu sér völl, svo sem rottur,
snákar og eðlur. Lífið er nú farið
að ganga sinn vanagang fyrir þó
nokkru undir skugga gamalla og
hugsanlega yfirvofandi elds-
umbrota, en þróunin á Krakatoa
hefur opnað augu manna fyrir
óþægilegri staðreynd. Hún er sú,
að þó eyjarnar séu í dag baðaðar
í grænu skóglendi, þá er enn um
óþroskaðan skóg að ræða. 100 ár-
um eftir sprenginguna hafa
Mahoni- og teakskógarnir sem
allt umvöfðu, ekki náð sér á
strik. Vísindamenn frá háskól-
anum f Hull i Englandi hafa
stundað rannsóknir á Krakatoa
síðustu mánuðina, einn þeirra,
Peter Jones, sagði: „Regnskógar
um heim allan eru í bráðri eyði-
leggingarhættu af manna völd-
um og hverfi skógarnir, er
ógerningur að sjá fyrir endann á
afleiðingunum sem það myndi
hafa á dýralíf á jörðinni og veð-
urfar. Á Krakatoa sjáum við, að
verði skógunum eytt, tekur það
meira en 100 ár að endurnýja þá.
Margir kunnir náttúrufræðingar
hafa stutt kenningu Jones, þann-
ig að enn eitt áhyggjuefnið í
náttúruverndarmálum er komið
upp og það þurfti mesta eldgos
nútímans til að vekja athygli á
því.
Mig langar að
byggja þér hús
Almenna bókafélagið:
„Pósturinn hring-
ir alltaf tvisvar“
Bókmenntir
Jóhann Hjálmarsson
Elísabet Þorgeirsdóttir.
SALT OG RJÓMI
eða blanda af göddum og dúni.
löunn 1983.
Það er hinn opni raunsæilegi
ljóðstíll sem Elísabet Þorgeirs-
dóttir iðkar f Salti og rjóma. Ljóð-
in eru oft frásögn: brot úr lífs-
reynslu ungrar konu, upprifjun
liðins tíma. Eiginlega eru þessi
ljóð ort fyrir stundina og líf þeirra
flestra ekki af því tagi að þau hafi
í sér fólgna endingu. Sum þeirra
hafa áður birst í dagblöðum og eru
vel geymd þar, oftast betur orðuð
en almennt lestrarefni blaða, en
tilefnið oft lítið og hugmyndir
ansi slitnar á köflum.
Engu að síður þykir mér ýmis-
legt lofsvert um þessi ljóð. Þau eru
einlæg og opinská. Skáldkonan fer
ekki í felur með einkalíf sitt eða
skoðanir á mönnum og málefnum.
Hún kemur til dyranna eins og
hún er klædd, stundum nokkuð
léttklædd. Kvennabókmenntir er
orð sem notað er í tíma og ótíma,
en ljóð Elfsabetar flokkast eflaust
undir það heiti. Daglegt líf og
hversdagsstrit einstæðrar móður
og tilraunir hennar til að lyfta sér
upp speglast í ljóðunum, stundum
með nokkuð beiskum hætti. Mál-
flutningur skáldkonunnar er samt
slíkur að enginn getur komist hjá
að taka mark á honum. Með inn-
sýn í lff nútímakonunnar og einn-
ig hlutskipti kvenna fyrr á tímum
segja þessi ljóð margt sem okkur
ber skylda til að hlusta á. Hvað
skáldskapnum líður er hann
stundum of einfaldur, en fyrir
kemur að hann býr yfir því lífi
sem heitar tilfinningar og listræn
ögun geta í sameiningu komið til
leiðar.
Þá eignast lesandinn hlutdeild í
einkaheimi skáldkonunnar. Þá eru
einföld orðin hlaðin nauðsynlegri
spennu.
Dæmi um þetta er Má ég byggja
þér hús?
Mig langar að byggja þér hús
lítió mjúkl og hlýtt
eins og greyptan lófa
sem rúmar bara okkur tva r.
Ég skal hafa veggina eins viðkomu
og hörund þitt
gólfió mjúkt
eins og bestu dúnsæng heims.
Elísabet Þorgeirsdóttir
(•luggarnir veröa svo stórir
ad við getum saman
horft á allt sem okkur lystir
eins og breidtjald sameinaóra hugsana.
I»ú mátt alltaf fara burt
verdi þröngt um þig inni
eins og þú mátt koma
þegar kuldi sverfur aó.
Okkur verður hlýtt
látum þreytuna líða burt
og horfum saman
þegjum saman
eða tölum
eftir atvikum.
Elísabet Þorgeirsdóttir kvaddi
sér hljóðs með einkar athyglis-
verðri bók: Augað í fjallinu (1977).
Salt og rjómi er eins konar milli-
bók að mínu mati. Ég spái því að
meiri tíðinda sé að vænta frá
skáldkonunni.
BÓKAKLÚBBUR Almenna
bókafélagsins hefur sent frá
sér í annarri útgáfu hina
heimskunnu skáldsögu Póst-
urinn hringir alltaf tvisvar
eftir bandaríska höfundinn
James M. Cain. Þýöandi er
Maja Baldvins.
Þessi skáldsaga kom fyrst út í
Bandaríkjunum árið 1934 og hef-
ur alltaf verið á markaðinum síð-
an víða um lönd, hefur með öðr-
um orðum orðið sígild sem sál-
fræðileg spennusaga og hefur að
minnasta kosti tvisvar sinnum
verið kvikmynduð, í síðara skipt-
ið fyrir tveimur eða þremur ár-
um.
Pósturinn hringir alltaf tvisvar
segir frá tveimur elskendum,
venjulegum manneskjum að öðru
leyti en því að tilfinningar þeirra
eru nokkuð suðrænar og heitar.
En aðstæður gera mál þessara
ungmenna örðug viðfangs og er
þá ekki horft í stórræðin til að
greiða úr flækjunni. Allofsa-
fengnar bílferðir, ástarleikir,
skelfing, morð — allt kemur það
fyrir í þessari sögu, en sá er
munurinn á Póstinum og mörg-
um tugum sagna sem á eftir hon-
um komu og tóku hann til fyrir-
myndar, að hér er lýst raunveru-
legu fólki.
Bókin er 151 bls. að stærð og
unnin í Prentstofu G. Bene-
diktssonar.
(t)r rréttatilkynningu.)
Leiðrétting
ÞÆR villur slæddust inn í frétt
blaðsins, um 20 ára vígsluafmæli
Reykhólakirkju, fimmtudaginn 25.
ágúst, að séra Valdimar Hreið-
arsson var sagður Friðjónsson og
séra Sigurður Pálsson fv. vígslu-
biskup var sagður Álfsson. Morg-
unblaðið biðst velvirðingar á þess-
um mistökum.