Morgunblaðið - 24.05.1985, Page 37

MORGUNBLAÐIÐ, FÓSTUDAGUR 24. MAÍ 1985
37
CRIMEN EXCEPTUM
Erlendar bækur
Siglaugur Brynleifsson
Christina Larner: Witchraft and Re-
ligion. The Politics of Popular Belief.
BMited and with a foreword by Alan
Macfarlane. Basil Blackwell 1984.
„Christina Larner ... var talin
fremst meðal þeirra fæðimanna,
sem rituðu um sögu galdra og
galdraofsókna á Skotlandi, þegar
hún lést aðeins 49 ára 1983 ... Þekk-
ing hennar var einstök og bók henn-
ar „Enemies of God — The Witch-
hunt in Scotland“, sem kom út 1981,
var afrakstur rannsókna, sem snertu
efnahag, trúarbrögð, fjölskyldulif og
löggjöf Skotlands á 16. og 17. öld
..." (Formáli Macfarlanes.)
Hér eru prentaðar ritgerðir Larn-
es og Gifford-fyrirlestrarnir sem
hún hélt i apríl og maí við háskólann
í Glasgow 1982 um trúarskilning
meðal almennings og menntaðra
stétta fyrir iðnbyltinguna.
Fyrsta ritgerðin fjallar um Jakob
VI og galdra.
„í frumstæðum samfélögum, þar
með talin frumstæð gerð bænda-
samfélaga eins og þau gerðust í Evr-
ópu á miðöldum, er galdur tvenns
konar, hviti galdur og svarti galur
„maleficium“. Þessi skipting er
þekkt úr Rómarrétti og þau viðhorf
voru gild í Evrópu þar til seint á 15.
öld. A sextándu og fram á öndverða
18. öld kemur ný tegund galdurs til
sögunnar, sem átti ekki uppruna
sinn í miðvitund almennings frum-
stæðra samfélaga, en var mótaður af
guðfræðingum og lögfræðingum upp
úr nýjum viðhorfum í kristinni guð-
fræði, kirkjulögum og vissum heim-
spekikenningum. Samkvæmt hinum
nýju viðhorfum var „nýi galdur“
korninn upp sem samningur nornar-
innar og djöfulsins. Nornin gerist
norn með því að tengjast djöflinum
persónulega, hann birtist henni i
einhverskonar gervi. Djöfullinn hét
norninni ýmiskonar ábata og aðstoð
gegn þvi að hún afneitaði skim
sinni, ynni ýms störf í þágu djöfuls-
ins og að hann hlyti sál hennar á
dauðastundinni. Inntakið i hinum
nýja galdri var að nornin starfaði
ekki eins og að hún yrði að mæta á
fundum með djöflinum, þar sem hún
fengi fyrirmæli um viss störf og
hefði samfarir við hann eða legáta
hans.“
Þessar kenningar, sem voru kenn-
ingar „demonológíunnar“, djöfla-
fræðinnar, mögnuðu ofsóknir á
hendur galdranornum. Djöflafræðin
var þegar kemur fram á 16. og 17. öld
annar póllinn i hinni magísku
heimsmynd, sem taldi að öll náttúr-
an væri full af öndum og himin-
tunglin stjórnuðu gerðum mann-
anna innan þess ramma sem alvald-
ið hafði sett. Kenningarnar um
„náttúrlegan galdur“ voru viður-
kenndar af áhrifamestu hugsuðum
16. aldar og jafnvel á 17. öld var
magiunni alls ekki afneitað sem
slíkri af sömu aðilum, sem jafnframt
voru upphafsmenn mekanískrar
heimsmyndar.
Hugmyndirnar um vald mannsins
yfir náttúrunni, sem Francis Bacon
og fleiri töldu manninum gjörlegt
með rannsóknum og þekkingaröflun,
voru einnig blandnar trú á mátt
magíunnar. Jakob VI fór til Dan-
merkur haustið 1589 til þess að
sækja brúði sína, önnu Danaprins-
essu. Hann dvaldi í Kaupmannahöfn
um veturinn og kynntist þar menn-
ingarheimi, sem var talsvert frá-
brugöinn þeim sem hann þekkti frá
Edinborg. Þarna kynntist hann m.a.
afstöðu konungs og hiröarinnar til
galdra. Kristján IV Danakonungur
hafði mikinn ótta af nornum og þeg-
ar Jakob VI og fylgdarlið hans lentu
í miklum óveðrum bæði á leiðinni til
Kaupmannahafnar og frá vorið 1590
var það kennt nornum og í tilefni af
því voru nokkrar nornir handteknar
í Kaupmannahöfn og ákærðar fyrir
að hafa komið á gjörningaveðri.
Sama sagan endurtók sig I Skot-
landi. Fram að þessu höfðu átt sér
stað ofsóknir I Skotlandi, en þær
voru ekki f neinni líkingu við galdra-
ofsóknirnar á meginlandinu, það
verður ekki fyrr en eftir ferð Jakobs
VI til Danmerkur að viðhorf djöfla-
fræðinnar, þ.e. nýi galdur, tekur að
marka rannsóknir galdramála f
Skotlandi.
„Það er því erfitt að komast fram
hjá þeirri ályktun, að Jakob VI hafi
verið upphafsmaður og frumkvöðull
að hugmyndunum um djöfla-samn-
ing nornanna f Skotlandi.“ Ástæð-
urnar voru áhrifin sem hann varð
fyrir við dönsku hirðina og kviksög-
ur um að Bothwell jarl hefði reynt
að stuðla að dauða konungs með
göldrum. Afstaða konungs til galdra
magnaði galdraóttann meðal aðals-
ins, klerka og dómara og rit konungs
„Demonologie“ sem kom út f Edin-
borg 1597 hafði sín áhrif. Samkvæmt
lögum nægði ábending nágranna til
þess að kona í næsta húsi yrði gripin
og ákærð fyrir gldra af yfirvöldum,
það var yfirvaldanna að sanna áburð
nágrannans, hann var laus allra
mála eftir að sakborningur var kom-
inn í hendur réttvfsinnar. Áður hafði
verið krafist einhvers f átt við sönn-
unargögn af frumákæranda, en það
var nú breytt. Þegar frá líður virðist
áhugi konungs á galdramálum hafa
hjaönað nokkuð, einkum þó eftir að
hann varð konungur Englands sem
Jakob I. Hann var þá álitinn meðal
færari djöflafræðinga og var af sum-
um höfundum kallaður „einhver
mesti andstæðingur djöfulsins f
heiminum“.
Ýmsir telja að Macbeth hafi verið
saminn beinlínis fyrir hirð konungs,
skömmu eftir að hann varð konung-
ur Englands, eða 1604, nornasenurn-
ar benda til þessa.
Larner telur að tölur um aftfkur í
Skotlandi hafi verið mjög ýktar og
rökstyður þá skoðun með rannsókn-
um sínum á frumgögnum sem til eru
um dóma og frásagnir af galdramál-
um. Þó var tala aftekinna hlutfalls-
lega mun hærri í Skotlandi en á
Englandi, þar sem galdraskelfingin
náði ekki að hafa samsvarandi áhrif
og á meginlandinu og í Skotlandi.
Það var ráðandi skoðun lögfræð-
inga og djöflafræðinga aö galdur
væri „crimen exceptum", þar sem
það væri svotil ógerlegt að sanna sök
og þar sem djöfullinn ætti hlut að
máli giltu ekki venjulegar réttar-
farsreglur í rannsókn galdramála.
Það virtist ógjörlegt að sanna
hiutdeild djöfulsins sem sakaraðila
nema með því að taka framburð
nornanna gildan, en sá framburður
var fenginn með pyndingum. Glæpur
nornanna var því hugarburöur, sem
var mótaður og tilbúinn af þeim sem
gert var_að komast að sannleikanum
f máli þeirra, sem var að sanna á
þær glæp, sem engar forsendur voru
til að hægt væri að drýgja, „ódrýgj-
anlegan glæp“.
Um það leyti sem þessi nýja teg-
und galdurs hófst í Evrópu var tekið
að rekja dæmi um galdra fyrr á öld-
um og þá virðast ýmsir frumkvöðlar
hinna nýju kenninga, þá einkum
djöflafræðingar, hafa jafnvel litað ef
ekki beinlínis falsað eldri heimildir
og reynt á þann hátt að rökstyðja
kenningar sínar með tilvitnunum til
galdramála, sem gátu samhæfst eig-
in kenningum. Frægt dæmi um þess-
háttar iðju eru falsanirnar um
galdradóma í Toulouse á árunum
1335—1350, en samkvæmt þeim áttu
450 manns að hafa verið líflátnir, f
Carcassonne voru 200 liflátnir fyrir
galdra á sama tímabili samkvæmt
fölsuðum skilríkjum frá 15. og 16.
öld. Lengi vel var eitt frægasta og
hryllilegasta dæmi um djöfulskap
norna kennt við galdranornina frá
Orta, sem var sögð hafa stundað
guðníð og drepið börn með þvf að
snerta þau og fleira heldur ógeðs-
legt. Allar þessar frásagnir voru
einnig falsaðar. Það hefur komið i
ljós við nýjustu rannsóknir að
galdramál voru mjög sjaldgæf og
þegar þau komu upp var það oft f
sambandi við valdastreitu eða drott-
inssvik og þá voru sakborningarnir
oft fólk úr yfirstéttunum, svo var
allt fram á síðari hluta 15. aldar.
Larner telur aö hinn mikli áhugi á
göldrum á 16. og 17. öld sé nátengdur
nýjum viðhorfum f guðfræði og
stjórnsýslu. Rfkisvaldið eykst þegar
tekur að líða á 16. öld, eftirlitið með
þegnunum eflist og stöðlun almenn-
ings til dyggra þegna og að kristnum
kenningum eflist. Á miðöldum höfðu
valdsmenn kirkjunnar takmarkaðan
áhuga á því að innræta alþýðunni
kristin viðhorf og kenningar, sam-
kvæmt kenningum franskra biskupa
á ármiðöldum var bændaskarinn
gjörvallur á stigi hálfsiðunar, spillt-
ur og hálfheiðinn, en vegna áþjánar
hafði hann þó von um að frelsast frá
eldunum. Það þótti ekki taka því að
uppfræða múginn. Hann var látinn
eiga sig að mestu, nema ef bryddaði
á ókyrrð, þá var beitt veraldlegum
aðferðum. Því var svo að bænda-
múgurinn var fremur heiðinn en
kristinn fram eftir öllum miðöldum,
hjátrú, frjósemisdýrkun og allskon-
ar kukl var látið óáreitt og tilbeiðsla
vætta og anda tók á sig myndir dýr-
lingatilbeiðslu.
Aukin viðskipti, markaðsbúskapur
og stóraukin afskipti rikisvaldsins af
atvinnugreinum stuðluðu að frekari
stöðlun og skipulagningu, eftirliti og
löghlýðni. Þvf varð allt sem skar sig
frá kórréttum kenningum hættulegt
og tafði fyrir mótun kristins og upp-
byggilegs samfélags. Kukl, sem
hingað til var talið marklaust, var
nú útlistað af djöflafræðingum á
þann hátt að það jaðraði við upp-
reisn gegn rikinu.
Larner telur að aukið aöhald ríkis
og kirkju hafi beinlínis mótað allar
forsendurnar fyrir galdratrúnni og
mótaö „nýja galdur“ og þá hug-
myndafræði, sem hann var reistur á.
Nornin var hættuleg samfélaginu og
aftaka hennar var vottur um sam-
stöðu samfélagsins gegn illum öfl-
um.
Larner fjallar nokkuð um það ein-
kenni galdraofsókna, að þeim var
einkum beint að fátækum konum.
Konur höfðu fram að þessu verið í
ábyrgð eiginmanna eða feðra sam-
kvæmt lögum, „það var fyrst á 16.
öld sem vissar athafnir kvenna voru
taldar til glæpa“. Og Larner heldur
áfram: „Það var margt sem benti til
þess aö áhugi og stefna valdsmanna
um nýja stjórnarhætti og kyrfilegra
aðhald, krafan um lög og reglu f
samfélaginu hafi beinst gegn konum,
sem kveikju andfélagslegra athafna
og sem tákni óróa.“
Lengi vel var álitið að fjöldi fórn-
arlamba galdraofsókna hafi verið
stjarnfræðilegar tölur, skipt millj-
ónum. Þær staðhæfingar eru alrang-
ar. Sem dæmi má nefna Skotland,
þar sem talað var um 30.000 fórnar-
lömb, en Larner, sem hefur rannsak-
að heimildir af mestri nákvæmni,
telur töluna vera 1000 eða 500 og
álítur þá siðari nær lagi. Á megin-
landinu komu ofsóknirnar mjög mis-
jafnlega niður, ofsóknirnar voru
staðbundnar og fjarri þvf að vera
almennar. Nokkur héruð skáru sig
úr, þar sem hugmyndafræðingar al-
teknir djölfafræðinni mögnuðu upp
skelfingu og ótta. Þegar litið er á
Evrópu sem heild voru allar tölur
sem nefndar voru fáránlegar.
Larner ræðir um galdra nú á dög-
um, sem virðast einkum vera
sprottnar af leiðindum og klám-
hneigð, iðkun sem er einhverskonar
andi af vúlgærum skemmtanaiðnaði,
iðkaður af einstaklingum, sem eru
ginnkeyptastir fyrir versta ruslinu
sem skemmtanaiðnaðurinn býður
upp á, blandað klámi og kvalalosta-
áráttu.
Annar hluti rits Larners er Giff-
ord-fyrirlestrarnir um alþýðleg trú-
arbrögð og trúarhætti og trúarbrögð
lærðra hópa samfélagsins fyrir iðn-
byltunguna. Hún fjallar um hvort
beri að meta trúarhætti fortfðarinn-
ar samkvæmt þeirri skynsemi og
þekkingu sem þá var gild og leitast
við að útskýra það sem við teljum nú
á dögum óskynsamlegt f skoðunum
fortíðarinnar?
Þetta rit Larners er reist á rann-
sóknum heimilda og úrvinnslu
þeirra og ályktunum, sem snerta
ekki aðeins galdraofsóknir heldur
samfélagskerfið og trúarbrögðin
sem heild. Hún bregður nýju Ijósi á
ýmsa þætti og sér atburðina frá
ýmsum sjónarmiðum og þar með
víkkar hún skilning á viðfangsefn-
inu.
/StTnichael /
„tlEIMSFRÆG
GÆÐAVARA'
FRA
Marks &
Spencer
t
Faöir okkar,
PÉTUR GUÐMUNDSSON,
póstmaAur,
lést aö heimili sínu aöfaranótt 19. þessa mánaöar.
Fyrir hönd aöstandenda,
Börn hins létna.
t
Eiginmaöur minn, faöir okkar, tengdafaöir og afi,
HÁVARDUR ÖRN HÁVARÐSSON,
vörubifraióastjóri
Dalbraut 20, Bfldudal,
er lést 16. maí sl„ veröur jarösunglnn frá Bfldudalskirkju laugar-
daginn 25. maf kl: 14.00.
Stainunn Sigurmundsdóttir,
Sigurmundur Hávarðsson, Kristín Fjeldstad,
Ema Hávarösdóttir, Matthfas F. Matthíasson,
Hávaröur örn Hávarösson
og barnabörn.
t
Maöurinn minn og faöir okkar, tengdafaöir og afi,
JÓN EINARSSON,
bóndi, Vestri-Garösauka,
er lést 16. maí, veröur jarösunginn frá Stórólfshvolskirkju föstudag-
inn 24. maf kl. 15.00.
Þelm sem vildu minnast hans er bent á Hjartavernd.
Sóley Magnúsdóttir,
Sjöfn Jónsdóttir, borsteinn Þorsteinsson,
Einar Jónsson, Sigríöur Heióberg,
Guörún Jónsdóttir, Björn Sigurösson
og barnabörn.
t
Bróöir minn,
HANS STEINASON,
trásmióur,
Laugavegi 30 b,
andaöist aöfaranótt 22. maí.
Fyrir hönd vandamanna,
Ester Steinadóttir.
t
Jaröarför eiginmanns míns, föður okkar, tengdafööur og afa,
SIGURMUNDAR GUÐJÓNSSONAR,
Einarshöfn,
Eyrarbakka,
fer fram frá Eyrarbakkakirkju, laugardaglnn 25. maí. Athöfnin hefst
kl. 14.00.
Agústa Magnúsdóttir,
Guðrún Sigurmundsdóttir, Ólafur örn Árnason,
Jón Ingi Sigurmundsson, Edda Björg Jónsdóttir,
Sigurmundur Arinbjarnarson, Hugborg Siguróardóttir,
barnabörn og barnabarnabörn.
Blóm og kransar vinsamlegast afþakkaöir en þeim sem vildu
minnast hans er bent á deild Slysavarnafélagsins á Eyrarbakka.
t
Þökk'um innilega auösýnda samúö og vinarhug viö andlát og útför
eiginkonu, móöur, tengdamóöur og ömmu,
SVÖVU STEFÁNSDÓTTUR,
Neóra-Núpi.
Þorbergur Jóhannesson,
börn, tengdabörn og barnabörn.
• <
c-