Morgunblaðið - 20.11.1988, Blaðsíða 11

Morgunblaðið - 20.11.1988, Blaðsíða 11
MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 20. NÓVEMBER 1988 11 alls ekkí ördeyða Fyrirtæki í innfluningi og sölu ýmissa neysluvara verða greimlega vör við ýmis einkenni samdráttar. Þó er allur samanburður við árið í fyrra erfiður, þar sem það var einstakt fyrir margra hluta sakir. Árið var skattlaust og breytingar gerðar á innflutningsgjöldum, þannig að verð á innflutningi sveiflaðist í mörgum tilfellum mikið til, auk þess sem tekjur almennings hækkuðu mjög mikið. Þannig væri samanburður við árið 1986 eðlilegri. Sumir töldu að nú væri að komast á jafnvægi, en aðrir töldu. að frekar ætti eftir að kreppa að í byrjun næsta árs. Ferðalög Ferðaskrifstofur hafa orið minna varar við samdrátt en aðrir aðilar sem Morgunblaðið ræddi við. Þó er eftirspurn greinilega heldur minni og fólk velur frekar styttri ferðir og spyrst fyrir um ódýari kosti, til dæmis hvað varðar hótel. Sala nýrra bíla Mikill samdráttur er í bíla- sölu frá því sem var fyrr á árinu, svo ekki sé talað um síðasta ár og árið 1986, sem bæði voru einstök hvaða mikla sölu snerti, einkum þó það síðara. Þannig seldust í síðasta mánuði á landinu öllu 584 bílar, samanborið við 1.700 bíla á mánuði í vor. Heimilistæki Talsverður samdráttur er í sölu heimilistækja miðað við síðasta ár. Hann má einkum merkja í sölu dýrari tækja, en minna í þeim tækjum sem kosta fáeinar þúsundir króna. Heimilistæki mörg hver svei- fluðust mikið í verði á síðasta ári þegar lögum um tolla og vörugjald var breytt. ári, en það er langt í frá að ytri kjör séu slæm. Þvert á móti eru þau með því besta sem við höfum kynnst," segir Sigurður. Þorvaldur Gylfason, prófessor í þjóðhagfræði við Háskóla íslands, tekur í sama streng; uppgangurinn í efnahagslíf- inu hefði verið svo mikill að það væri með ólíkindum ef það kæmi kreppa nú og Tryggvi Pálsson, bankastjóri Verzlunarbankans sagði að við værum þrátt fyrir allt á tekjustigi sem engin ástæða er til þess að gráta yfir. Heimat ilbúinn vandi Aðrir viðmælendur Morgunblaðs- ins tóku í sama streng. Ytri skil- yrði eru afram góð, þó þau versni frá því besta sem við höfum þekkt. „Þetta er að öllu leyti heimatilbúinn vandi," segir Sigurður. Færri voru á því að kreppa væri í uppsiglingu, en mjög erfitt að spá um fram- vinduna, enda háð mörgum atriðum sem enn væru óráðin. Framundan væri samdráttur, en menn greindi nokkuð á um hversu mikill hann yrði, færi enda eftir viðbrögðum stjórnmálamanna þegar á reyndi. Heimskreppan á íjórða áratugnum eftir Pól Lúðvík Einarsson Aðdragandi „Kreppan", hin eina og sanna kreppa, hófst með verðbréfa- hruninu i Wall Street í október 1929. Þetta var heimskreppa og fiest lönd gripu til innflutnings- hafta. Kreppunnar tók að gæta á íslandi 1930-31 þegar helstu útflutningsvörur stórféllu i verði og nam verðhrunið allt að 50% miðað við 1929. Einkenni Á íslandi varð heiftarlegur samdráttur og atvinnuleysi. Um vetrartímann voru að jafnaði um 500-700 manns skráðir atvinnu- lausir í Reykjavík. Marktæk skráning atvinnulausra þessi ár- in nær aðeins til Reykjavíkur, ekki er kunnugt um heildar- mannafla á vinnumarkaði. Töl- fróðir menn hafa áætlað atvinnu- leysið y fir vetrarmánuðina á bil- inu 10 til 20% útfrá mismunandi forsendum. Margir þeir sem muna þessa tíma hafa gjarnan orð á atvinnuleysinu þessi árín og áhrifum þess; slævandi deyfð, biturð og vonleysi. Reynt var að bæta úr brýnustu neyðinni t.d. með atvinnubótavinnu. En tvimælalaust skerpti kreppan stéttaátök og viðsjár i srjórn- málum. Á fyrri hluta krepputimabils- ins var engin yerðbólga heldur verðhjöðnun. Ársmeðaltal vísi- tölu viiru og þjónustu lækkaði um 13,6% 1929-35.1935-39 hækk- aði vísitalan aftur á móti um 10%. Kreppan varð langvinnari á íslandi heldur en víðast hvar annars staðar m.a. vegna borg- arastyrjaldarinnar á Spáni sem braust út 1936. En þá lokaðist mikilvægur saltfiskmarkaður. Framsóknarmenn, alþýðu- flokksmenn og sjálfstæðismenn voru allir einhvern timann í stjórn á kreppuárunum en segja má að framsóknarmenn hafi ver- ið leiðandi stíórnmálaafl og stjórnað með vinsamlegu hlut- leysi Alþýðuflokksins eða stuðn- ingi. Athyglisvert er að hinum,,- hefðbundnu íhaldsúrræðum" s.s. gengisfellingum var ekki beitt í sama mæli og seinna tiðkaðist. Kaupgjald samkvæmt launatöxt- um hélt sér nokkuð vel. 1931 hækkaði bandaríkjadollar um 24%, 1939 var gengið feUt um 18%, um leið var grunnkaup launþega og einnig grunnverð landbúnaðarafurða fastákveðið. Kreppan hafði áhrif á hag ríkissjóð, verulegur halli var 1932 en þar á eftir má segja að ríkisbúskapurinn í jafnvægi. Á heildina litið má e.t.v. segja að viðbrögð íslenskra stjórnvalda hafi verið ýmiss konar höft og hömlur, sér í lagi á verslun gjald- eyris og eftirlit með innflutn- ingi. Leitast var við að stýra at- vinnu vegunum t.d. stofnun „Skipulagsnefhdar atvinnu- mála", „kreppulánasjóðs" til að aðstoða bændur og varna því að þeir flosnuðu upp. Einnig var komið skipulagi á útflu tninginn t.d. með stofnun Sambands íslenskra fiskframleiðenda. Reynt var að efla íslenskan iðnað m.a. með hækkun tolla á erlend- um varningi og lækkun tolla á vélum og hráefnum, landsmenn voru hvattir tíl að kaupa íslenskt. Vænkast hagur Heimsstyrjöldin síðari sem hófst í september 1939 og hernám Islands i maí 1940 bundu enda á kreppuna. E.t.v. má segja að megineinkenni kreppunnar hafi verið hvað hún var heiftar- leg, langvarandi og eiiínig að verðlag var stöðugt. Nokkrar breytingar og „aðlögun að að- stæðum" urðu á atvinnulifí lands- manna en þó má segja að það hafi verið „breyttar ytri aðstæð- ur" sem leystu efnahagsvanda- málið í það sinnið. Kreppan 1967-69 Adragandi Á árunum 1967-69 varð verð- faU á íslenskum sjávarahirðum og um sama leyti dró úr sUdveið- um sem brugðust algjörlega eftir 1968. Samdráttur varð í útflutn- ingi og í kjölfarið fylgdi atvinnu- leysi. 1966 var hlutfall atvinnu- leysisdaga sem hlutfaU af unnum dögum 0,4%, 1968 var það 2,2% en 1969 var það 5%. Töluvert var um að menn fly ttu úr landi, eink- um iðnaðarmenn tíl Svíþjóðar. Arið 1966 voru aðfluttir umfram brottflutta 32 en 1969 voru brott- fluttir umfram aðflutta 1.315 og 1.564 áriðþar á eftír. Afleiðingar efnahagsörðug- leikanna hefðu trúlega orðið enn harkalegrí ef ekki hefðu komið til framkvæmdir við byggingu álversins í Straumsvík og Búr- feUsvirkjunar. Reyndar höfðu þær framkvæmdir verið ákveðn- ar áður en erfiðleikarnir dundu yfir. Einkenni Sjálfstæðisflokkur og Alþýðu- flokkur héldu um stjórnvölimi í Viðreisnarsrjórninni sem svo hefur verið nefiid. Líkast til er óhætt að segja að ráðstafanir ríkisstiórnarinnar hafi verið gengislækkanir og takmarkanir á launavisitölu. Gengið var feUt um 26,4% haustið 1967 og 35,2% i nóvember 1968. Visutölukerfið var afnumið 1967. Kaupmáttur greidds tíma- kaups verkamanna lækkaði um 10% á árunum 1966-69. Viðsjár urðu á vinnumarkaðinum, víðtæk verkföll urðu í mars 1968. Þá var samþykkt kauphækkun, mest á lægstu laun en verðbætur á laun að nokkru leytí takmarkaðar t.d. miðaðar við laun innan ákveðins hámarks og fasta krónutölu. At- viimuley sisbætur voru hækkað- í upphafi árs 1969 varð sam- komulag mUU ríkissl jórnar og „aðUa vinnumarkaðarins" um stofnun „Atvinnumálanefndar ríkisins" og atvinnumálanefnda í kjördæmunum. 300 miUjónum var varið tíl „eflingar atvinn- ulifsins". Rofartil 1969-70 fór að rofa til í efna- hagsmálunum, verð á útflutningi landsmanna fór hækkandi og dró úr atvinnuleysi. E.t.v. má segja að „hagstæðari ytri skUyrði" hafi leyst vandann að nokkru eða verulegu leytí. Efnahagsörð- ugleikarnir 1967-69 voru aifnað og meira heldur en venjuleg „nið- ursveifla" í hagkerfinu en þessi kreppa var ekki jafh langvinn og sú á fjórða áratugnum. Menn greinir ekki á um, að við veruleg- an vanda var að etja og við hon- um var brugðist, en aftur á móti voru og eru efnahagsráðstafanir Viðreisnarsljórnarinnar mjög umdeildar i pólití skri umræðu enn þann dag i dag.

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.