Morgunblaðið - 19.03.1995, Blaðsíða 20

Morgunblaðið - 19.03.1995, Blaðsíða 20
20 B SUNNUDAGUR 19. MARZ1995 MORGUNBLAÐIÐ Ljósmynd/Snorri Baldursson ER runnkennt vaxtarlag íslenska birkisins að einhverju leyti afleiðing fyrri búskap- arhátta? (Úr Vatnsfirði). Islenska bírkíð - nióurlæging þess og endurreisn Ljósmynd/Snorri Baldursson FLEST móðurtrén eru stórvaxin og þróttmikil eins og þessi „eik" í Þórsmörk (Þuríður Yngvadóttir sést á myndinni). EFtilvill býr birkið við Hvítár- vatn (420 m. y. s.) yfir að- lögun sem hentar upp- græðslu- birki fyrir hálendari svæði á Suður- landi. eftir Snorro Boldursson RÆKTUN á kynbættu birki- fræi í gróðurhúsum fyrir verndarskóga á láglendi og á hálendari svæðum er markmið rannsóknar- og þróunarverkefnis sem unnið er að á Rannsóknastöð Skógræktar rík- isins, Mógilsá. Verkefnið hófst vor- ið 1994 og er styrkt af Rannsóknar- áði íslands og Framleiðnisjóði land- búnaðarins. I þessari grein verður fjallað um verkefnið og tengsl þess við aðrar birkirannsóknir sem unnið er að á vegum Rannsóknastöðvar- innar og víðar. Eyðing birkiskóga og endurheimt Birkiskógur og kjarr óx að öllum líkindum á a.m.k. 25.000 knhlands við landnám en þekur nú um 1.250 kma. í kjölfar skógareyðingar fylgdi gífurleg gróðurrýrnun og jarðveg- seyðing sem enn stendur og telja má með mestu umhverfísröskun í Evrópu á sögulegum tíma. Eitt brýnasta verkefni okkar á næstu áratugum verður að endurheimta stóran hluta hinna fornu skóga. Skógar, sem fyrst og fremst eru ræktaðir til uppgræðslu, jarðvegs- verndar og skjóls, nefnast land- græðsluskógar eða verndarskógar. Þótt margar innfluttar trjátegundir hafi sannað gildi sitt á undanförn- um áratugum, er varla vafi á að íslenska birkið verður aðaltré slíkra skóga. Rúmlega 1 milljón birki- plantna hefur verið gróðursett á ári sl. 5 ár, m.a. vegna sérstaks „átaks um Iandgræðsluskóga" sem ráðist var í 1990. Þetta svarar til þess að urri 400 ha (4 kim) lands hafi verið klæddir birkiskógi árlega. Hér er um umtalsvert átak að ræða, en þó hverfandi í samanburði við það sem tapast hefur. Til að ná því hógværa markmiði að endurheimta birkiskógana á jafnmörgum árum og liðin eru frá landnámi þyrfti að gróðursetja a.m.k. 6 milljón plöntur árlega í 1.100 ár! Gróðursetning er þó ekki eina aðferðin við ræktun skóga. Löng reynsla er fyrir því að birki er dug- legt að sá sér út í lítt gróið land. Dr. Ása L. Aradóttír og dr. Sigurð- ur H. Magnússon hafa haft frum- kvæði að rannsóknum á sjálf- græðslu birkis á gróðurrýru landi. Til að sjálfgræðsla heppnist þarf að tryggja, auk friðunar fyrir beit, nóg fræframboð og aðstæður fyrir fræið til að spíra. A víðáttumiklum landssvæðum þar sem ekkert birki vex vantar fræ. í stað þess að full- gróðursetja í slík svæði má gróður- setja birki í gróðureyjar sem síðan sjá um að klæða landið með sjálf- græðslu. Með gróðureyjum og (eða) beinni sáningu birkifræs má marg- falda afköstin við ræktun skóga. Burt séð frá aðferðinni við endur- heimt birkiskóganna, verður þörf á miklu magni úrvalsfræs á næstu áratugum. Er íslenska birkið úrkynjáð? Glöggir ferðalangar hafa undrast hin margvíslegu birtingarform ís- lenska birkisins eftir landshlutum og staðháttum. Reginmunur er á ljósnæfra, stórvöxnum björkum í innsveitum á NA-, A- og SA-landi og margstofna, svarbrúnu kjarr- birkinu um sunnan- og vestanvert landið. Á annesjum og við skógar- mörk, þar sem birkið skríður með sverðinum, er meira að segja víða ofrausn að tala um kjarr. Því er von að fólk spyrji sig hvort þetta sé allt sama tegundin? í heiminum eru margar birkiteg- undir. Þær eru líkar og sumar æxl- ast auðveldlega innbyrðis. Einstakl- ingar sömu tegundar geta verið mjög breytilegir og dregið dám af umhverfi sínu. Af þessum sökum er greining birkis til tegunda erfið- leikum bundin. Nú mún sú skoðun ríkjandi að allt íslenska birkið til- heyri einni tegund (Betula pubesc- ens)"og að útlitsmunur skýrist af miklum erfðabreytileika innan hennar. Á árunum 1972-1975 beittu Skógræktarfélag íslands og Skóg- rækt ríkisins sér fyrir úttekt á út- breiðslu og ástandi birkiskóga á Islandi. Skipting skóglendis í hæð- arflokka leiddi í ljós að rúmlega 80% náðu ekki 2 m meðalhæð og flokk- uðust því sem kjarrlendi eða birki- kræða. Um 15% voru vaxin kjarr- skógi, 2-4 m á hæð. Aðeins um 2% birkiskóganna náðu yfir 8 m meðal- hæð. Þessar tölur eru 20 ára gaml- ar og að einhverju leyti úreltar. Niðurstöður nýrrar könnunar á astandi íslenskra birkiskóga, sem gerð var á árunum 1987-1994 á vegum Rannsóknastöðvar Skóg- ræktar ríkisins, verða kynntar á næstu mánuðum. Stærstur hluti íslensks birkiskóglendis er þó enn lágvaxið kjarr. Spurningin er, hefur þetta alltaf verið svona, eða voru birkiskógarnir til muna stórvaxnari Ljósmynd/Snorri Baldursson þegar fyrstu landnámsmennirnir stigu hér á land? Er svipmót birkis- ins afleiðing ríkjandi loftslags eða úrkynjunar? . Ríkjandi veðurfar hefur afger- andi áhrif á útlit trjágróðurs. Á vindasömum stöðum verður hann veðurbarinn. Birkið myndar oft lág- vaxið kjarr úti við ströndina en hávaxnari tré inn til landsins. Slíkt er engin tilviljun. Löng reynsla er fyrir því að Bæjarstaðabirki, sem gróðursett er úti við ströndina á suðvesturhorni landsins, verður að jafnaði dekkra yfirlitum og lág- vaxnara en í uppsveitum sunnan- lands þar sem skýlla er. Sumir telja vafasamt að ætla að veruleg aðlögun hafí átt sér stað hjá íslenska birkinu frá landnáms- öld. (Með aðlögun er átt við erfða- fræðilegar breytingar sem gera líf- verur hæfari til að lifa í ákveðnu umhverfi). Tíminn sé einfaldlega of stuttur og kynslóðirnar of fáar. Þótt yfirleitt sé talið að ofanjarðar- hluti (stofnar) einstakra birkitrjáa lifi ekki nema 80-100 ár getur róta- kerfið lifað mun lengur - e.t.v. margar aldir - og nýir stofnar vax- ið af því aftur og aftur með tein- ungi (rótarskotum eða stúfsprot-

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.