Morgunblaðið - 09.11.1995, Blaðsíða 22

Morgunblaðið - 09.11.1995, Blaðsíða 22
22 FIMMTUDAGUR 9. NÓVEMBER 1995 MORGUNBLAÐIÐ LISTIR Götur þaktar glerbrotum Þjóðleikhúsið frumsýnir Glerbrot, nýjasta verk Arthurs Millers, á Stóra sviðinu annað kvöld. Leikurinn gerist meðal gyðinga í Brooklyn en kveikjan að verkinu var kristals- nóttin alræmda sem sló óhug á gyðinga um heim allan. Orri Páll Ormarsson fræddist um verkið og hitti leikstjórann að máli. Morgunblaðið/Kristinn GELLBURG-hjónin (Sigurður Sigurjónsson og Guðrún S. Gísladóttir) eru ekki alltaf á einu máli. IBYRJUN nóvember 1938 réð pólskur gyðingur, Hersch- el Grynszpan að nafni, þýsk- an erindreka af dögum í París. Ríkisstjórn nasista í Þýska- landi brást ókvæða við og aðfara- nótt 10.-nóvember lét hún til skar- ar skríða gegn gyðingum í land- inu; tugir biðu bana, tugir þúsunda voru teknir höndum, samkundu- hús voru brennd og verslanir og íbúðarhús lögð í rúst. Lögreglan svaf vísvitandi á verðinum. Þetta var kristalsnóttin — skýr vísbend- ing um það sem koma skyldi. Heimurinn horfði á en hélt að sér höndum. Sögusvið Glerbrota, nýjasta leikrits Arthurs Millers, er Brook- lyn, skömmu eftir að þessir voveif- legu atburðir eiga sér stað. Banda- ríska þjóðin lætur sér fátt um finnast enda í klóm kreppunnar miklu. Fréttirnar fá þó á Sylviu Gellburg, húsmóður af gyðinga- ættum, og af óþekktum orsökum missir hún mátt úr fótum. Eigin- maður hennar, farsæll en hnugg- inn viðskiptajöfur, leitar til Iæknis sem kemst að þeirri niðurstöðu að veikindi Sylviu séu af sálrænum toga. Þar með er þó ekki öll sagan sögð og ljóst að heilsa húsmóður- innar er ekki það eina sem er í húfi. Fleira en gler á eftir að brotna. Fordómar og fyrirlitning Arthur Miller er eitt dáðasta leikritaskáld aldarinnar. Hann fæddist í Brooklyn fyrir áttatíu árum en foreldrar hans voru gyð- ingar af pólskum ættum. Óx Mill- er úr grasi í hringiðu fordóma og fyrirlitningar en margir litu gyð- inga hornauga í Bandaríkjunum á þeim tíma. Lengi man það er ung- ur getur og er Glerbrot ekki eina verk Millers þar sem gyðingaof- sóknir ber á góma. „Auðvitað við- urkenni ég gyðinglegan bakgrunn minn. Ég get ekki séð sjálfan mig án hans. En ekki í hefðbundnum skilningi. Ég er ekki trúaður. Ég er ekki gyðingur í þeim skilningi," hefur hann sagt. Miller er maður hispurslaus. Hann á sínar hugsjónir og hefur jafnan tekið afdráttarlausa af- stöðu gegn fordómum, spillingu, ofstæki og afturhaldssemi sem iðulega skjóta upp kollinum í þjóðfélagsumræðunni vestra. Þá hefur hann verið ómyrkur í máli þegar bandarískt leikhúslíf berst í tal og segir að peningahyggjan hafi gert út af við alvarleg leikrit á Broadway. „Miller hefur aldrei látið fletja sig út og hefur hvorki hlaupið í skjóf firringarinnar né afþrey- ingarinnar," segir Þórhildur Þor- leifsdóttir sem leikstýrir Glerbrot- um í Þjóðleikhúsinu. „Það þarf sterk bein til að standa gegn meg- instraumnum en Miller hefur hald- ið ótrauður áfram að skoða hluti í ljósi þjóðfélagsþröunar og at- burða. Það fer hins vegar ekkert á milli mála að hann hefur goldið það dýru verði." Hliðstæður í nútima Miller vakti heimsathygli með leikritinu Allir synir mínir sem frumsýnt var 1947. í kjölfarið komu verk á borð við Sölumaður deyr, sem er uppgjör við banda- ríska velgengnishugsunarháttinn og í deiglunni, þar sem Miller tengir ofsóknir Óamerísku nefnd- arinnar á McCarthy-tímanum við galdraofsóknir á 17. öld í ádeilu á ofstæki í stjórn- og trúmálum. Meðal annarra þekktra leikrita Millers eru Horft af brúnni, Eftir syndafallið og Gjaldið. Hliðstæður 'eru höfundi hug- leiknar í Glerbrotum en í hans huga eru augljós tengsl á milli kristalsnæturinnar og þeirra at- burða sem átt hafa sér stað síð- asta kastið í Bosníu, Rúanda og víðar. „Sagan endurtekur sig," sagði Miller um líkt leyti og verk- ið var frumsýnt í New York á liðnu HYMAN læknir (Arnar Jónsson) er annálaður kvennamaður. Hér bregður hann á leik með konu sinni , (Ragnheiði Steindórsdóttur). VIÐSKIPTAJOFRARNIR Stanton Case (Helgi Skúlason) og Filip Gellburg horfa fram veginn en greina ekki glerbrotin. ári. „Ég hef þekkt þessa sögu í fimmtíu ár en ég skrifaði hana ekki fyrr en nú, þar sem mér fannst hún alltaf tilheyra fortíð- inni, þar til fyrir tveimur árum að fréttir fóru að b*erast af kynþátta- hreinsunum og þjóðarmorðum. Þá varð þessi saga skyndilega hluti af nútíðinni." Þórhildur leikstjóri segir að Glerbrot sé flókið leikrit, þótt það virki einfalt á yfirborðinu. „Miller hefur þetta leikrit, eins og flest sín verk, í fjölskyldusögubúningi. Þáu hafa þó jafnan víðari skírskot- un. Auðvitað fylltu þessir atburðir í Þýskalandi gyðinga ótta — jafn- vel þótt þeir stæðu utan atburða- rásar og Glerbrot fjallar kannski öðru fremur um óttann: Óttann við það sem er að gerast í kringum þig, óttann við atburði sem þú hefur ekkert yfir að segja og ekki síst óttann við sjálfan þig. Verkið fjallar jafnframt um þá ábyrgð sem þú berð á eigin lífi — hvort þú ætlar einungis að vera þolandi kúgunar og ótta — eða gerandi." I fullu fjöri Þórhildur segir að Miller sé aug- ljóslega enn í fullu fjöri sem leik- ritaskáld. „Það sést glöggt á Gler- brotum en verkið var varia komið úr pennanum þegar farið var að sýna það um allan heim. Þetta leik- rit hefur vakið heimsathygli, þótt því_ hafí verið 'misjafnlega tekið." í helstu hlutverkum í Glerbrot- um eru Sigurður Sigurjónsson og Guðrún S. Gísladóttir sem leika Gellburg-hjónin og Arnar Jónsson sem leikur lækninn, Harry Hyman. Ragnheiður Steindórsdóttur leikur eiginkonu læknisins, Lilja Guðrún Þorvaldsdóttir systur Sylviu og Helgi Skúlason stjórnarform- ann fyrirtækisins sem Gellburg starfar hjá. Birgir Sigurðsson þýddi verkið, Iýsingu gerir Páll Ragnarsson og leikmynd og búningar eru eftir Sigurjón Jó- hannsson. Glerbrot er sjöunda verkið sem Miller sendir frá sér á undanförn- um áratug og munu fleiri vera í smíðum. Hann lætur engan bilbug á sér finna og blæs á allar vanga- veltur þess efnis að hann sé að setjast í helgan stein en það hefði hann neyðst til að gera fyrir löngu í flestum öðrum starfsgreinum. „Ég gæti ekki sest f helgan stein. Það væri eins og að slíta úr mér hjartað. Hvers vegna ætti ég að gera það?" Já, hvers vegna í ósköpunum? TONIJST Tón 1 i s ta r dagar Dömkí rkjunnar ORGELLEIKUR Tveir orgelleikarar, eitt orgel. Viera Gulázs- iová og Pavel Manásek. Þriðjudagur 7. nóvember. AF erlendum orgelleikurum sem leitað hafa eftir atvinnu á íslandi eru tékkneskir vafalaust langflestir, og ágætir orgelleikarar tékkneskir í störfum hér í Reykjavík eru ófá- ir, allt vel menntaðir hljóðfæraleikarar sem fengur er að. Maður spyr sig, aftur á móti, hvers vegna Tékkarnir koma svo margir hingað til þess útskers menningarinnar. Lík- Iegasta skýringin er offramleiðsla á orgelleik- urum hjá Tékklendingum. Skýringarnar eru þó líklega miklu fleiri og langt mál að hætta sér út á þær vangaveltur í bili og Iæt ég nægja að þakka fyrir þessar himnasending- ar, en himnasending hlýtur það að vera fyrir kirkjuna að detta ofan á góðan organleikara. Vöruskipti á annan veginn í kvöld voru það tveir ungir tékkneskir orgel- leikarar sem kynntu sig með tónleikum í Dómkirkjunni. Ástæðan fyrir valinu á Dóm- kirkjunni var sjálfsagt fyrst og fremst sú að þetta var liður í Tónlistardögum kirkjunnar og svo hin ástæðan að Háteigskirkja og Sel- tjarnarneskirkja, kirkjurnar sem þau tvö eru ráðin til,. hafa hvorug orgel til tónleikahalds og er það Háteigskirkju til vansa, svo gömul og gróin sem hún er og eftirsótt tónleika- hús. Þeir á Seltjarnarnesinu hugsa sko ekki svo smátt, þótt nesið sé lítið og lágt, því þeir eru þegar búnir að panta orgel í sína nýbyggðu kirkju og vel sé þeim. Pavel Manásek byrjaði tónleikana með Preludíu festivo 1 eftir Peter Eben, sem und- irritaður veit engin deili á. Preludían var hvorki flókin, gömul né ný og sagði lítið til um flytjandann. Kona hans Viera lék klukk- urnar í Westminster eftir Vierne. Lítið sögðu klukkurnar um flytjandann sem orgelleikara annað en að hún hefði alls ekki átt að velja þetta verk til flutnings í Dómkirkjunni. Verk- ið er skrifað fyrir stórt orgel í stórri og hljóm- mikilli kirkju og þannig og aðeins þannig nýtur það sín á sína vísu. Við þurran og engan hljómburð verða endurtekningarnar langdregnar og allt að því leiðinlegar. Von- andi sýnir Viera sig í annarri mynd síðar. Pavel lék tvö stutt atriði úr Árstíðum Viv- aldis í eigin umskrift fyrir orgel. Fróðlegra hefði verið að heyra eitthvað af tékkneskri orgeltónlist sem lítið eða ekkert hefur heyrst hér, en framúrskarandi tónskáld hafa Tékkar átt í gegn um tímann. Það var fyrst í síðustu verkunum tveim sem Pavel sýndi sig sem traustan og öruggan orgelleikara. H-moll Preludía og fúga J.S. Bachs er eitt af erfið- ari orgelverkum höfundarins. Verkið var skýrt mótað frá hendi Pavels og flutt af öryggi og Preludían af töluverðri reisn, en auðheyrt var að orgelleikarinn var vanur meiri hljómburði. Dómkirkjan krefst nokkuð annars spilamáta en venjan er í miklum hljómburði og tíma tekur að læra á það og tekst sumum aldrei. F-moll Fantasía Mozarts er heldur ekkert smásmíði og veldur fótfímum oft vanda. Pav- el lék verkið yfirvegað og enn af því öryggi sem ungum er tamt. Skarpari persónuleg mótun verkanna kemur með árunum og eðli- legum þroska, og er þá ekkert annað eftir en að bjóða þau hjón velkomin til íslands. Ragnar Björnsson
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.