Morgunblaðið - 06.03.1996, Blaðsíða 18

Morgunblaðið - 06.03.1996, Blaðsíða 18
18 MIÐVIKUDAGUR 6. MARZ 1996 MORGUNBLAÐIÐ LISTIR ÞAÐ fór ekki milli mála að Sinfóníu- hljómsveitin „kom, sá og sigraði" á tónleikunum í Carnegie Hall þriðju- dagskvöldið 27. febrúar 1996, og raunar má segja að Bandaríkjaferðin öll hafí verið sigurför, eins og vikið var að í ritstjórnar- grein í Morgunblaðinu 2. þ.m. En í Carnegie Hall náði hljómsveitin hátindi ferils síns til þessa, og það með miklum glæsibrag. Það afrek sem þar var unnið er með viss- um hætti árangur af starfi margra manna og kvenna á 46 árum. Eins og fram kom í gagnrýni Alex Ross í New York Times, má undrum sæta að tekist hafi að byggja hér upp „fyrsta flokks" hljómsveit á svo skömm- um tíma. Þakkirnar fyrir þann árangur sem hér kom fram ber að sjálfsögðu fyrst og fremst að færa þeim ágætu hljóðfæraleikurum sem nú bera hita ogþunga dagsins í hljómsveitar- starfinu og hljómsveitarstjóranum. En að baki liggur fórnfúst starf heillar kynslóðar eldri hljóðfæraleikara sem flestir, þó ekki alveg allir, eru horfnir úr röðum hljóm- sveitarmanna og margir af þessum heimi. I stað þeirra hefur smám saman komið einvalalið ungra, vel menntaðra og metn- - aðarfullra listamanna sem hvaða hljómsveit sem er mætti telja sig fullsæmda af. Það ber að þakka óhvikula listrænaforystu kon- sertmeistaranna, fyrst Björns Ólafssonar og nú lengi Guðnýjar Guðmundsdóttur. Einnig ber að þakka þeim mörgu stjórnendum.'sem byggt hafa upp hljómsveitarstarfið og starf- sandann í áranna rás, allt frá því að sveitin var að miklu leyti skipuð áhugamönnum. Ekki má heldur gleyma öðru starfsfólki sveitarinnar, þótt ekki sé það í sviðsljósinu aðjafnaðiogverðijafnvelstundumaðvinna vanþakklát störf. > Eg tek heils hugar undir það mikla lof sem gagnrýnandi New York Times ber á núverandi aðalstjórnanda hljómsveitarinnar, Osmo Vánská. Hann er frábær hljómsveitarstjóri og hefur unnið hér mikið og gott starf á undanfö'rnum þremur árum. Það er mjög fjarri mér að gera lítið úr því á nokkurn hátt, þótt ég hafi stundum verið honum ósammála um einstök atriði, einkum um íslenskt verkefnaval. Hinu megum við þó ekki gleyma, sem til þekkjum, að frami hljómsveitarinnar erlend- is, allt þartil nú að Bandaríkjaferðin var farin, byggðist fyíst og fremst á þeim afrek- um sem fyrri stjórnandi hennar, Petri Sak- ari, vann og geisladiskar hljómsveitarínnar með Chandos-merkinu, átta talsins, eru til vitnis um. Það er alveg víst að Bandaríkja- ferðin hefði ekki verið farin á þessum tíma, nema af því að hljómsveitin hafði vakið at- BANDARIKJAFERÐ SIIMFONIUHLJOMSVEITAR ISLANDS Eftirþankar um tónleik- ana í Carnegie Hall Það afrek sem þar var unnið er með vissum hætti árang- ur af starfí margra manna og kvenna á 46 árum, skrif- ar Jón Þórarinsson tónskáld um tónleika Sinfóníu- hljómsveitar íslands í Carnegie Hall í New York. MUSKKVEW Passion by Wayoí Icelanq And the Idiosyncratic By ALEX ROSS The ionely mldents of Icetaod had never seen a symphorry orcticstra vrben the lcelaodtc composer Jon Letjs conducted ttte Hamburg Phli- harmorjjc on tour tn 1926. The istand natton had no full-Ume orchettra un- tlt the foundiiuj of the Iceland Sym- phony ln 1950- tt mlght not leem possibje for euch a remote place to have culttvated a flrsr-class orches- tra tn so liule tlme. but the tcebtnd Symphony, under IJie dtrection oí Osmo vanska, dcflcd expectatlons srlth a seoaauonai Carnegle Hall de- but on Tuesday rught Part of the fascmation nf the pro- gjam came frora the presence of Leifs's own btt&rre. oegutling muslc. He was bom In 18» and spent hfs early career in uermany, but hls works drew on lcelendlc fofk nluslc trom the start Wlth Its orgaraimtike baas tlnea tn paratlel tUtba and grind- tsg imervals of the trllone. the nauve Idlom soppUod a sisrk, aosterr cabuiary. Lelfl líne quajjries.' sraotóh, oornishod^ stnng ttme, brtght, focuscd wlnds and handsome, well-behaved brass, an exccllenl balance overall. .'j . The orchestre sounded oo less ac. j complisbed in Sibelius's Second . Symphony, but try thc end of thc flrst '¦ rnovemeni u becsme evtdenr ijiat. '¦ the Ime bero ot the eveaing was Mr. I Vsnsks Thls 43-year-old ricti, wrie) ! has also done gréat thmgs wlth um | provinclai Lshti Symphony in Ftíí J land, b an clcpcrt tnterprcler of SliJtV. i Itus, ai he has proved in variprsv i recordings for Bis. On the strcngíh of ' thts concen, 1 wouid say he is some- í thlng mcre: a resl master of orchesr ] Irol drama who produced one of rhtti, flnest Slbellus perjormances t have •'-, encounterad. , 'i Mr. Vanska dellvers an exceptíðn-. * sJty clesr, dectslve best, but he alsrj'n Imposes contlnual gradatlons of tctay, po, harking back almost to a WagnsVt rian styie of cwxlucting. His reMlsej/ tndtcstions for dynamlcs prodoce M unending tlow of crescentjo and rj> mlnuendo. At rhe ssme tlme, his JM etius ls abaohnely unsentlmt-ntaj sntt-p^saljjfawlijicnspi hygli erlendis með þessum hljóðritunum og hlotið viðurkenningu erlendra gagnrýnenda sem mark er tekið á. Aður en hljómsveitin kom til New York hélt hún tónleika í Worcester, ¦ Massachusetts, fyrir troðfullu tón- leikahúsi, gömlu, virðulegu og ágætu, sem þar er að finna. Á þeim slóðum er einnig útvarpsstöð sem einkum mun helga sig flutn- ingi sígildrar tónlistar. Einn áheyrenda á tónleikunum gaf sig á tal við framkvæmda- stjóra hljómsveitarinnar, Runólf Birgi Leifs- son, og tjáði honum að hann væri áður tals- vert kunnugur Sinfóníuhljómsveit fslands, því að hann hefði oft heyri til hennar í fyrr- nefndri útvarpsstöð. Það liði vart vika svo að ekki væri þar leikið eitthvað af Chandos- diskunum, oftast verk eftir Grieg. Þetta seg- ir nokkra sögu og er vert umhugsunar. Tónleikarnir í Carnegie Hall voru mikill sig- ur fyrir Sinfóníuhljómsveit íslands og núver- andi aðalstjórnanda hennar, Osmo Vánská. Þeir hljóta að marka þáttaskil í starfi hljóm- sveitarinnar. En þeir voru enginn lokaá- fangi, miklu fremur upphaf starfs hennar sem fullþroska sinfóníuhljómsveitar. Sú staðreynd hlýtur að vekja til umhugsunar um framhaldið, hvaða kröfur verða gerðar til hljómsveitarinnar í framtíðinni og hvaða krófur hún getur með rétti gert til þess sam- félags sem hún þjónar. Ef til vill verður síð- ar vikið að nokkrum hugmyndum um þau efni í enn einni grein af tilefni Bandaríkja- ferðarihnar. Ástríðan kemur um ísland - og sérviskan Eftirfarandi er dómur eftir gagnrýn- andann Alex Ross um leik Sinfóníu- hljómsveitar fslands í Carnegie Hall. „Einangraðir íbúar íslands höfðu aldrei séð sinfóníuhljómsveit þegar íslenska tón- skáldið Jón Leifs stjórnaði Fílharmóníu- hljómsveitinni frá Hamborg í tónleikaferð þangað 1926. Eyþjóðin átti enga atvinnu- hljómsveit fyrr en Sinfóníuhljómsveit íslands var stofnuð 1950. Það mætti virðast óger- legt á svo afskekktum stað að ala upp fyrsta flokks hljómsveit á svo skömmum tíma, en Sinfóníuhljómsveit íslands, undir stjórn Osmos Vanská, stóðst allar væntingar og fyrstu tónleikar hennar í Carnegie Hall á þriðjudagskvöld voru stórfenglegir. Eitt af því sem vakti áhuga á efnis- skránni var verk eftir Jón Leifs sjálfan, afk- áralegt og tælandi í senn. Hann fæddist 1899 og starfaði í Þýskalandi fram eftir ævi en sótti efnivið í tónsmíðar sínar í ís- lensk þjóðlög frá upphafi. Bassalínur í sam- stígum fimmundum, sem minna á organum [miðalda], og nístandi tritonus bil [stækkað- ar ferundir] gera þetta þjóðlega tónamál ómilt og alvarlegt. Við bætist svo sérvisku- legt handbragð tónskáldsins, þar á meðal dökk, óhugnanleg hljóðfæraskipan og harðn- eskjuleg notkun sláttarhljóðfæra. Þó að for- leikurinn að „Galdra- Lofti" sé æskuverk, er hann gott dæmi um ófagran, ómstríðan tónaheim höfundarins, en um frumleikann er ekki að villast. Síðan hallaði undan fæti á efnisskránni þegar kom að píanókonsert Griegs. Ilana Vered hespaði af einleikshlutverkið með gusugangi, meðferðin var óvönduð og ped- all ofnotaður. En nú fóru menn að taka eft- ir ágætum kostum hljómsveitarinnar: mjúk- um, fáguðum tóni strengjanna, skínandi, samstilltum tréblásurum og myndarlegum, háttprúðum málmblásurum. Jafnvægi heild- arinnar var frábært. Leikur hljómsveitarinnar var síst lakari í annarri sinfóníunni eftir Sibelius, en í lok fyrsta þáttarins varð ljóst að sönn hetja kvöldsins var hr. Vánská. Þessi Finni, 43 áragamall, hefureinnig unnið afreksverk með smáborgarhljómsveit- inni í Lahti í Finnlandi, og hann er sérfræð: ingur í túlkun á verkum Sibeliusar, það hef- ur hann sannað með ýfnsum upptökum fyrir Bis. Með vísun til þessara tónleika mundi ég segja meira: hann er sannur meistari hljómsveitar-dramans og mótaði einhvern ágætasta flutning sem ég hef heyrt á verki eftir Sibelius. Taktslag hans er óvenjulega skýrt og ákveðið, en hann krefst einnig stöðugra smábreytinga á hraða, og leitar þannig til baka, nærri til þess stíls í hljómsveitarstjórn sem á við verk Wagners. Sífelldar bendingar hans um styrkbreytingar leiða af sér sam- fellt flæði vaxandi og minnkandi styrkleika. Samt verður Sibelius í meðförum hans óróm- antískur og algerlega laus við ofurvið- kvæmni, átökin eru snörp og endingar bratt- ar. Þannig einkenndist flutningurinn af kaldri ástríðu, og var þrunginn spennu, al- vöru og mögnuðum tjáningarkrafti. Hann var stórkostlega góður. Ef til vill var þetta aðeins einstakt kvöld hjá hljómsveit sem er í fyrstu tónleikaför sinni til Norður-Ameríku. En ef hr. Vánská stjórnar reglulega slíkum tónleikaflutningi í Reykjavík, þá fara íslendingar einskis á mis í einangrun sinni." (Þýð.J.Þ.) Hetjukeppni á tónleik- um sem hófust tvisvar ÁSTARSAGAN slungna um Fidelio, sem í raun er Leonóra kona Florist- ans, gerist í fangelsi þar sem rimlam- ir svigna undan valdníðslu og ráða- bruggi. Þessi eina ópera Beethovens var þrisvar frumsýnd í Vínarborg. Fyrst 1805, þá ári seinna í annarri útgáfu og loks 1814 í endanlegri mynd. Síðan hafa margar og misjafn- ar uppfærslur vakið til umhugsunar um innihaldið, pólitískan harmleik eða heimilislegar ástríður. Tónlistin stend- ur fyrir sínu og þarf svo sem enga umgjörð, það sást vel í tónleikaupp- færslu í óperunni í Lyon fyrir fáum dögum. Gunnar Guðbjörnsson var meðal sjö einsöngvara og það var fyrsta ástæða til að taka lest frá París í suðurátt. Svo kom fleira skemmtilegt á daginn. I fyrsta lagi hófust tðnleikarnir tvisvar og reyndust á ýmsan hátt óvenjulegir. í upphafi kom aðalstjóm- andi óperunnar, Kent Nagano, frísk- legur með sitt síða svarta hár, inn á svið í hópi einsöngvara, emkennilega spenntra og brosleitra. Hann hefur aldeilis gefið mannskapnum sprautu, hugsaði ég, sagt eitthvað verulega gott svona rétt fyrir slaginn. Hljóm- sveit og kór bíður, söngvararnir setj- ast, Nagano stekkur upp á sinn stall og mundar sprotann. Forleikur. Afar vel leikið, fallegt og komið að sögumanni sem áður hafði aðeins kynnt Fidelio. Hann situr við borð með bókastafla og leikur kærulausa spekinginn, með lítil gleraugu, frá- Það voru ekkert venjulegir tónleikar sem Þórunn Þórsdóttir sótti í Frakklandi um síðustu helgi. Óperan Fidelio eftir Ludwig van Beethoven var flutt á tónleikum í Lyon af úrvals söngvurum, sem hafa kannski sumir raskað ró meistarans. Ben Heppner Cheryl Studer hneppt í hálsinn og lausan trefil. Hefur lestur sinn aftur og ávarpar í lok bálksins hvítklædda stúlku hinum megin á sviðinu. Hún rýkur á fætur og segist hafa kosið Fidelio. Glæsitegt hjá henni, tilfinningin kraumar, svo gerist ekkert, stúlkan er sest á sinn stað. Nagano tekur ákvörðun, stikar af palli sínum til sögumanns og hvíslar í eyra hans um hríð. Stígur aftur upp á stallinn. Sögumaður segir dömum sínum og herrum að við vissan vanda sé að etja, einn söngvaranna sé ókom- , inn í óperuna. Hvískur um smekk- fullt húsið, einstaka fúkyrði og köll. Bið þó nokkrar vandræðalegar mínút- ur þar til söngvarinn seinheppni mætir, þurrlegur maður kemur inn á svið og biðst afsökunar fyrir hans eða öllu heldur hennar hönd, samgöngu- vandræði frá hóteli hafi valdið töfínni. Og þá hefst forieikur að Fidelo í annað sinn. Sögumaður tekur að svo búnu upp þráðinn og hvítklædda stúlkan slær hvergi af dramatískri framsögn sinni. Svo hefja þau listavel sönginn, Gunnar í hlutverki varðarins Kaquino og söngkonan seina, Christ- iane Oelze, í hlutverki Marcellinu dótt- ur fangelsisstjórans. Hún hefur til allrar hamingju afar fíngerða sópran- rödd og fyrirgefst allt eftir nokkrar laglínur. Gunnar syngur eins og eng- TEIKNING úr fyrstu frönsku uppfærslunni á Fidelo í Theatre Lyrique í París árið 1860. ill frekar en fangavörður, röddin allt- af falleg og styrkurinn orðinn mikill. Síðan hefja söngvarar upp raustina einn af öðrum, bassinn Comelius Hauptmann er ábúðarmikill yfír- fangavörður og baritonbassinn Chest- er Patton stórglæsilegur „gúvemör". Af söngvurum í fyrri þætti kveður óneitanlega mest að bandarísku val- kyrjunni Cheryl Studer í hlutverki Leonóru, sem dulbýr sig sem Fidelio til að bjarga manni sínum, Floristan, úr fangelsinu. Hún hefur blæbrigða- ríka og mikla sópranrödd sem heldur hlustendum föngnum og aflar aðdá- enda í hverju sæti. Athyglin beinist mjóg að Studer þar til undraverkið Ben Heppner birtist að loknu hléi. Þessum gildvaxna Kanadamanni má vel líkja við stóran og litríkan flugeld á óperuhimni, hetjutenór á uppleið. Nú upphefst mikill hetjuskapur af hálfu beggja þessara þekktu söngvara og hinna fjögurra vitanlega líka. Undir lokin kemur fram fimmti ein- söngvarinn, bassinn Frederic Canton, • sem er ráðherrann migkunnsami, Don Femando. Heppner virðist lifa sig inn í hlutverk Floristans þannig að hann sé vart með sjálfum sér og sú hugsun nálgast að hann sé kannski ekki að öllu leyti mennskur. Ógleymanlegt. Svo gaman á þessum tónleikum. Brátt taka þeir enda eins og allt gott, klapp og stapp langvarandi, Gunnar hlær, enda hættur að gæta fangans Heppners, sem hlær vegna þess að hann er hættur í svelti í prí- sundinni. í fagnaðarlátunum hlær Studer ennfremur af því keppnin við Heppn- er er úti og Oelze úr því hún er ekki lengur sein og allir hinir hlæja af sviðinu eða brosa út í annað af því þeir eru búnir í vinnunni þennan dag- inn og vita með vissu að þetta var aðeins eitt af mörgum og spennandi stefnumótum við Beethoven.

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.