Morgunblaðið - 10.11.1996, Side 18

18 SUNNUDAGUR 10. NÓVEMBER 1996
MORGUNBLAÐIÐ
Kaupmátturinn
skiptir mestu
taxtar í nágrannalöndunum eru
væntanlega um það bil helmingi
hærri en þeir sem við þekkjum og
það á auðvitað einnig við þegar tal-
að er um aukningu kaupmáttar í
nágrannalöndunum, að þá er um
að ræða aukningu kaupmáttar
langtum hærri launa. í annan stað,
talandi um aukinn kaupmátt, þá eru
fleiri leiðir til að auka kaupmátt en
flatar launahækkanir sem koma
jafnt á öll laun. Það kunna til dæm-
is að vera sóknarfæri í styttingu
vinnutíma. Mér sýnist að það muni
mjög víða verða sú krafa uppi að
menn setjist yfír það í fullri alvöru
að reyna að tryggja að vinnutími
styttist hér, að það dragi úr yfir-
vinnu og dagvinnugrunnurinn
hækki að minnsta kosti sem því
nemur, enda er skikkanlegur vinnu-
tími einn af mikilvægustu þáttunum
í kjörum fólks. Það að tryggja fólki
tíma til að sinna börnum og heimili
og í raun til þess að lifa eðlilegu lífi.
Það er út af fyrir sig ekkert bráð-
einfalt að hrinda þessum breyting-
um í framkvæmd. Við gerum okkur
grein fyrir því, en viðfangsefnið er
aðkallandi engu að síður. Við trúum
því að mjög víða sé hægt að ná
talsverðum árangri í þessum efnum.
Það er fólgið í þeirri einföldu stað-
reynd að þegar fólk vinnur eðlilegan
vinnudag skilar það meiri afköstum
á tímaeiningu en þegar langur
vinnudagur er unninn. Auðvitað er
það svo að í einstaka atvinnugrein-
um og ekki síður í einstaka fyrir-
tækjum eru menn komnir töluvert
langt hvað það varðar að tryggja
sem best afköst, en í heildina séð
held ég að þarna séu mikil sóknar-
færi. Eg vil líka leggja áherslu á
að við hljótum að gera auknar kröf-
ur til fyrirtækjanna og stjórnenda
þeirra um bætta skipulagningu
starfseminnar og hagræðingu í
rekstri á öllum sviðum, en ekki bara
hvað snýr að verkafólki. Þá hlýtur
fjárfestingarstefna fyrirtækjanna og
þá ekki síst á sviði þróunar og ný-
sköpunar og varðandi menntun
starfsmanna að skipta miklu máli
svo ekki sé talað um samruna fyrir-
tækja og hagræðingu í yfirbyggingu.
Vinnum 2-3 mánuðum
lengur
Þetta getur auðvitað orðið stór
þáttur í að tryggja hér aukinn kaup-
mátt dagvinnutekna. Það er nefni-
lega svo að í samanburðinum við
nágrannalöndin, sem hefur reyndar
aðallega snúið að Dönum, kemur í
ljós að þeir tryggja sér sín kjör
nánast í krafti dagvinnunnar einn-
ar. Það má orða það svo að við
þyrftum að vinna 2-3 mánuði á ári
til viðbótar í dagvinnu til þess að
ná svipuðum kaupmætti og Danir
eða nágrannaþjóðimar. Hluti af
þessu viðfangsefni, að nálgast eða
ná þeim kaupmætti hér sem er í
nágrannalöndunum, er að færa
þann kaupmátt sem fæst með yfir-
vinnu yfir á dagvinnutímabilið. í
stórum dráttum er það þessi langi
vinnutími sem skilur á milli kjara
hér og annars staðar. Svo má ekki
gleyma því að fámennir hópar
launafólks hér á landi „njóta“ ekki
yfírvinnu og hafa því ekki þann
kaupmátt sem næst með henni.
Þessa hópa verður að skoða alveg
sérstaklega."
Að hluta til
í fyrirtækjunum
— Sérðu einhverja þá aðferð sem
gæti verið vænleg til þess að stytta
vinnutímann?
„Eins og ég sagði þá er þetta
ekkert einfalt mál. Eg held að menn
verði að byrja í heildarkjarasamn-
ingum ‘og skoða hvort það er hægt
að taka með einhvetjum hætti á
málinu þar. Ef vilji og skilningur
er fyrir hendi til þess að taka á
málinu er í öllu falli alveg óhjá-
kvæmilegt, að semja í heildarkjara-
samningum um ferli sem gæti snúið
að einstökum atvinnugreinum og
ekki síður að einstökum fyrirtækj-
um. Eg held að það sé alveg ljóst
að hluti af þessu starfí verður að
fara fram úti í fyrirtækjunum. Það
verður að gerast með markvissum
hætti og það þarf að liggja fyrir
hvernig menn eiga að bera sig að.
Það þarf að semja um þetta þannig
að það sé alveg ljóst hvaða leiðir
eru fyrir hendi til samninga í fyrir-
tækjum og atvinnugreinum. Það er
deginum ljósara að við erum því
aðeins tilbúnir að fara út í fyrirtæk-
in með þessum hætti að verkalýðsfé-
lögin og fulltrúar okkar komi að
málinu þar og væntanlega koma
fulltrúar atvinnurekenda einnig að
málinu þar með sama hætti. Aðeins
að þessari forsendu gefínni höfum
við einhveija trú á því að þessi að-
ferð geti skilað tilætluðum árangri."
Fagnaðarefni
— Þannig að Alþýðusambandið er
tilbúið til að ræða þessar hugmynd-
ir Vinnuveitendasambandsins um
að hluti samninganna fari fram inn-
an fyrirtækjanna?
„Reyndar er það nú svo að Al-
þýðusambandsþing síðastliðið vor
ályktaði um þessa hluti, þar sem
lögð er áhersla á að það verði reynt
að tryggja að verkalýðshreyfíngin
hafi möguleika á að komast bæði
að fulltrúum einstakra atvinnu-
greina og þess vegna einstakra
fyrirtækja í kjarasamningum. Það
væri líkleg leið til þess að ná enn
frekari árangri en það samninga-
ferli sem við höfum búið við hingað
til. Það er að því leytinu fagnaðar-
efni að Vinnuveitendasambandið
skuli í raun hafa fallist á þetta, en
þó eigum við eftir að sjá fram-
kvæmdina og því er of snemmt að
gleðjast. Ég bara undirstrika það
að verkalýðshreyfingin ljáir ekki
máls á þessu öðruvísi en að hún
hafí aðkomu að samningunum úti í
fyrirtækjunum. Að öðrum kosti höf-
um við enga trú á því að þetta skili
árangri. Ég ætla ekki að halda því
fram hér og nú að Vinnuveitenda-
sambandið hafni þessari afstöðu
okkar. Við eigum eftir að setjast
yfir málið og ræða það og ég vona
að framsetning Vinnuveitendasam-
bandsins verði ásættanleg þegar á
reynir.“
— Nú hefur Vinnuveitendasam-
bandið verið gagnrýnt fyrir miðstýr-
ingu kjarasamninga. Hefur þú trú
á því að það muni gefa einstökum
fyrirtækjum lausan tauminn þegar
á hólminn er komið?
Viss viðhorfsbreyting
„Ég hef nú auðvitað mínar efa-
semdir um að Vinnuveitendasam-
bandið muni alfarið gefa fyrirtækj-
um lausan tauminn í þessum málum.
Óneitanlega virðist þó þarna vera á
ferðinni viss viðhorfsbreyting.
Áhugi sem ég þykist vita að eigi
sér líka skýringar í auknum skiln-
ingi sumra aðildarfyrirtækja VSÍ á
því að aukið svigrúm til sérkjara-
samninga sé þeim einnig mikilvægt.
Annars vegar, ef ég man hlutina
rétt, hefur Vinnuveitendasambandið
ákveðið að vera með eina fjörutíu
hópa í viðræðum í komandi kjara-
samningum, sem er nokkur ný-
lunda. Þeir hafa ekki verið mjög
margir sem tekið hafa þátt í viðræð-
um af þeirra hálfu í undanförnum
samningum. Að vísu er dálítið óljóst
hvernig Vinnuveitendasambandið
sér fyrir sér þessa framkvæmd úti
í fyrirtækjunum og hversu langt
þeir eru tilbúnir til að ganga. Eg
vil helst ekki vera með neinar full-
yrðingar um það hér og nú. En ef
það tekst að komast að samkomu-
lagi um að fást við hluta af því sem
lýtur að styttingu vinnutímans út í
fyrirtækjunum, þá væri það mikill
ávinningur. í öllu falli virðist manni
að það sé svona aðeins verið að losa
um þessa gríðarlega miklu miðstýr-
ingu sem hefur verið hjá Vinnuveit-
endasambandinu í sambandi við
samningsgerð og verkalýðshreyf-
ingin hefur gagnrýnt. Málinu hefur
því miður verið þannig háttað að
sumir sem hafa verið að semja við
Vinnuveitendasambandið á undan-
förnum árum hafa aldrei komist í
að eiga orðastað við fulltrúa úr sínu
umhverfi í atvinnurekstrinum. Það
# ASÍ telur mikilvægt að
samningsaðilar á vinnu-
markaði geri með sér
rammasamning um skipu-
lagsreglur með það að
meginmarkmiði að skapa
formlegt og raunhæft svig-
rúm til sérkjaraviðræðna
og vinnustaðasamninga.
Með slíkum samskiptaregl-
um verður að tryggja að
sérgreinasamtök atvinnu-
rekenda og einstök fyrir-
tæki, svo og landssambönd
og einstök verkalýðsfélög,
ásamt starfsmönnum og
trúnaðarmönnum, fái að-
komu að gerð kjarasamn-
ings á sínu sviði.
# ASÍ telur nauðsynlegt að
gerðir verði vinnustaða-
samningar í einstökum fyr-
irtækjum þannig að hægt
verði að semja um bætt
kjör meðal annars með
endurskoðun starfshátta
og hugsanlegum breyting-
um á skipulagi vinnunnar.
# Alþýðusamband íslands tel-
ur að fyrir hendi séu for-
er slæmt. Mér sýnist að þetta sé
skref í rétta átt og síðan verður
bara á það að reyna hversu mikill
hugur fylgir máli þegar menn setj-
ast að samningaborðinu."
— Hvnð áttu við þegar þú segir
að verkalýðsfélögin verði að koma
að samningum í fyrirtækjunum. Er
hægt að semja um ákveðinn ramma
heildarkjarasamnings og skilja eftir
ákveðna hluti til að semja um ífyrir-
tækjunum eða verður þetta að hald-
ast í hendur?
„Auðvitað er ákveðin hætta í því
fólgin að ganga frá heildarkjara-
samningi og eiga fyrirtækjaþáttinn
eftir. Það er nokkuð sem menn þurfa
að svara á næstu vikum hvort sú
áhætta sé ásættanleg eða hvort
menn velja þá leið að halda með
einhvetjum hætti opnum möguleika
á endurskoðun. Hins vegar er það
lykilatriði, eins og ég hef sagt, að
verkalýðsfélögin eða fulltrúar þeirra
komi að samningum í fyrirtækjun-
um. Við munum ganga eftir því
strax í upphafí samningaviðræðna
hver sé hugsun Vinnuveitendasam-
bandsins hvað þetta varðar. Það
má ekki vera á valdi geðþótta-
ákvarðana einstakra stjórnenda fyr-
irtækja hvort og bverja þeir hækki.
Af því væri enginn ávinningur, því
það er bara það ástand sem við
búum við frá degi til dags. í góðu
árferði hafa vet'ið óformlegir vinnu-
staðasamningar í gangi, eins og
kunnugt er, ýmist við alla starfs-
menn vinnustaðarins eða einstaka
sendur til þess að kaup-
máttur geti vaxið meira hér
á landi á næstu árum held-
ur en í grannlöndum okk-
ar. En til þess að nýta megi
þá möguleika sem fyrir
hendi eru þurfa samskipta-
hættir milli samtaka launa-
fólks annars vegar og at-
vinnurekenda og stjórn-
valda hins vegar að breyt-
ast. Saman þarf að fara
efnahagslegur stöðugleiki,
framsýn atvinnustefna,
aukin framleiðni og úr-
vinnsla, sameining fyrir-
tækja, markaðssókn og
vöruþróun,endurskoðun á
skipulagi vinnunnar og
breytt verkaskipting við
gerð kjarasamninga.
V erkalýðshreyfingin
þarf að miða skipulag sitt
og samningaferli við það
að ná fram kjarabótum á
þrennan hátt: í heildar-
samningum, hjá einstökum
fyrirtækjum og atvinnu-
greinum og með samstarfi
samningsaðila um hagræð-
ingu og aukna framleiðni í
fyrirtækjunum.
(Úr samþykktum 38. þings Alþýðusambands íslands um kjaramál í vor)
Úr samþykktum
Alþýðusambandsþings
starfsmenn hans. Við viljum komast
lengra en það.“
Víða launaskrið
— Fyriitæki eru mismunandi í
stakk búin til þess að mæta launa-
hækkunum. Er ekki þar með Ijóst,
hvaða aðferð sem beitt er, að hækk-
un hlýtur að verða mismunandi til
ólíkra hópa í þjóðfélaginu?
„Það eru auðvitað vissar líkur á
því. En þá spyr maður sig: Er það
einhver breyting frá því sem nú er?
Launaskrið er í gangi í öllum at-
vinnugreinum í misjafnlega ríkum
mæli þegar þokkalega árar, Það
staðfesta upplýsingar frá Kjara-
rannsóknarnefnd. Þannig að stað-
reyndin er ef til vill sú að það eru
kannski ekki í reynd mörg fyrirtæki
í sömu atvinnugrein sem í raun
borga sömu launin. Hvað það snert-
ir yrði þetta kannski ekki mikil
breyting frá því ástandi sem hefur
ríkt. Við teljum hins vegar tvímæla-
laust að það séu meiri líkur til þess
að þetta komi réttlátara niður þegar
skýrar reglur gilda um hvernig að
skuli staðið og þegar gengið er
markvisst til verks.“
— Telurðu að hætta sé á að sá
árangursem náðst hefur í efnahags-
málum á þessum áratug og kjara-
samningar hafa mikið til mótað geti
glatast?
„Ef illa tekst til glatast þessi
árangur og kannski líka tækifærið
til þess að ná frekari árangri. Ég
ætla rétt að vona að okkur takist
að gera hérna kjarasamninga sem
skila launafólki umtalsverðum
kaupmáttarauka og eins og ég hef
aðeins_ vikið að eru sóknarfærin
víða. Ég held líka að það sé mikil-
vægt að það náist árangur í að
færa umsamda kauptaxta sem næst
greiddu kaupi. Þar er hægt að ná
árangri án þess að auka ýkja mikið
launakostnað fyrirtækjanna, ár-
angri sem auðvitað skilar sér fyrst
og fremst til þeirra sem raunveru-
lega eru á lægstu kauptöxtunum.
Ég held að menn þurfi að vera
með opin augun fyrir því að skoða
allar leiðir sem líklegar eru til þess
að skila okkur eitthvað fram á veg-
inn í þessum efnum. Við höfum í
verkalýðshreyfingunni verið að bera
okkur mikið saman við kjör félaga
okkar úti í Danmörku og við hljótum
iíka aðeins að skoða hvaða aðferðum
þeir hafa beitt til þess að tryggja
sér þessi kjör. Þar er til dæmis bilið
á milli umsaminna kauptaxta og
raunverulega greidds kaups í flest-
um starfsgreinum langtum minna
en það er hjá okkur. Þetta svigrúm
er alltof mikið hér landi. í raun og
veru er það bara til fyrir atvinnurek-
endur til þess að spila á. Þessu er
hægt að breyta án þess að það hafi
í för með sér mikinn kostnaðarauka
fyrir atvinnureksturinn. Auðvitað
yrðu einstaka fyrirtæki fyrir kostn-
aðarauka, en maður spyr sig hvort .
það er þá ekki sannarlega ástæða ;
til að taka til hendinni í rekstri
þeirra fyrirtækja? Það er auðvitað
íhugunarefni að hér skuli vera tals-
verður fjöldi fyrirtækja sem virðist
ekki geta borið sig nema það sé
verið að greiða hér alveg ótrúlega
lág laun, 50-60 þúsund krónur á
mánuði.“
— Nú höfum við bæði reynslu af
samningum sem fela í sér umtals-
verðar kaupgjaldshækkanir og tals- \
verða verðbólgu og einnig samning- j
um þar sem launahækkanir eru lág-
ar en verðbólga jafnframt lítil. Ef
þú berð þetta saman hvor er þá
ákjósanlegri aðferðin?
„Það sem skiptir auðvitað mestu
máli fyrir okkar fólk er að tryggja
umtalsverðan kaupmáttarauka án
þess að verðlag fari hér úr böndun-
um. Þess vegna held ég að þessi
markmið sem hreyfingin er að sam-
einast um, þ.e.a.s. að ná hér eftir 1
fjögur til fimm ár svipuðum kaup- j
mætti og í nágrannalöndunum sem
byggist fyrst og fremst á dagvinnu,
sé raunhæft markmið, ef við erum
tilbúin til að skoða í alvöru nánast
allar leiðir til þess að ná þessu
markmiði. Fyrst og fremst er það
auðvitað kaupmátturinn sem skiptir
máli fyrir okkar fólk og þannig á
að mínu viti að nálgast endurnýjun
kjarasamninga. Það á síðan eftir
að koma í ljós hvernig kröfunum 1
er stillt. Það skýrist á næstu vikum, í
en þetta er sú leið sem ég tel farsæl-
ast að fará.“