Morgunblaðið - 28.11.1998, Blaðsíða 20

20 C LAUGARDAGUR 28. NÓVEMBER 1998
MORGUNBLAÐIÐ
JÓLIN
mns B oovars
Jólareynsla Böðvars Guðmundssonar rithöf-
undar spannar jólin í Borgarfirði um miðja
öldina, jól vesturfaranna á síðustu öld og nú
einnig dönsk jól, eins og Sigrún Davíðsdóttir
fékk að heyra í heimsókn hjá honum.
HANN er fæddur og upp-
alinn í Borgarfirði, hefur
búið á Akureyri og í
Reykjavík, Þýskalandi,
Noregi og nú síðast ellefu ár í Dan-
mörku. Auk eigin jóla hefur Böðvar
Guðmundsson rithöfundur fengið
nasasjón af jólum íslenskra vestur-
fara eftir að hafa legið yfir bréfum
þeirra, fyrst til að nýta sem uppi-
stöðu í tvær skáldsögur sínar og
nú þegar hann er að búa bréfin til
prentunar. Jólareynsla hans
spannar því vítt svið. Eva kona
Böðvars er dönsk og hann segir jól
þeirra mótast af því að þau mætist
á miðri leið í jólasiðunum. Danir
snæða svínasteik á jólunum,
Böðvar er hallur undir rjúpur, svo
úr varð að jólamatur þeirra er fer-
fætt villibráð, dádýr, eða öllu held-
ur hryggurinn af því dýri. En það er
Böðvar sem heldur um sleifina í
jólamatseldinni. Eva og móðir
hennar fá þó náðarsamlegast að
afhýða kartöflurnar, „sérstaklega ef
kartöflurnar eru smáar,“ segir
Böðvar af alkunnri böðvarskri
glettni.
Æskujólin í Borgarfirði
En byrjum á jólaupphafi
Böðvars, jólunum í Borgarfirði
þegar hann var krakki. Andstætt
því sem nú er venjan var maturinn
á aðfangadag ekki meginmálið,
heldur útvarpsmessan og kvöld-
kaffið. Það þurfti að sinna skepn-
unum jafnt á aðfangadag og aðra
daga, svo þann daginn var borðað
snemma, svona um kl. 16.30. Á
borðum var heitt hangikjöt, sem
síðan var borðað kalt á jóladag.
„Það tengist sérstök jólastemmn-
ing ilminum af heitu hangikjöti,'1
segir Böðvar. Hangikjötið var svo
borðað kalt á jóladag. „Ég man
ekki eftir öðru með því en þessum
klassíska uppstúf og svo heitum
grænum baunum. Rauðkál þekkti
ég ekki þá.“
Stundum voru rjúpur á borðum
á aðfangadag en sjaldan, segir
Böðvar. „Mér er nær að halda að
með þeim hafi verið brúnaðar kart-
öflur, brún sósa og svo bláberja-
eða rabarabarasulta, heimasult-
uð.“ Eftirréttinum man hann sér-
staklega vel eftir. „Ég er alveg
jafnvitlaus í hann nú og ég var þá.
Móðir mín sauð niður rabarbara í
miklum sykurlegi, stundum með
þurrkuðum eplum eða sveskjum.
Þetta var borðað eins og það kom
fyrir úr krukkunni með þeyttum
rjóma og var æðislega gott." Svip-
urinn á Böðvari undirstrikar enn
hvers konar hnossgæti þetta var.
Það rifjast upp að fyrir daga
frystikistunnar var niðursuða eina
aðferðin til að geyma mat, auk
söltunar. Á haustin var soðið niður
kjöt og það borðað á sunnudög-
um.
Eftir matinn á aðfangadag var
farið í fjósið, en keppikeflið var að
vera búinn með verkin, þvo sér og
skipta um föt áður en jólamessan
byrjaði í útvarpinu kl. 18. Það var
langt í kirkju og samgöngur buðu
ekki upp á kirkjuferðir. Á annan í
jólum, eða ef sunnudagur var milli
jóla og nýárs, var hins vegar oft
farið í kirkju.
Bækur í jólagjöf
„Síðan komu gjafirnar eftir mess-
una eins og á velflestum heimilum
og kveikt á jólatrénu," rifjar Böðvar
upp. „Nei, það var ekki jólatré eins
og nú er,“ áréttar hann, „heldur tré
sem stóð á stöpli sem faðir minn
hafði smíðað. í kringum 1950 fóru
svo að koma grenigreinar, ekki tré,
sem notaðar voru til að skreyta
húsið með, líka tilbúna jólatréð.
Hvort greinarnar voru innfluttar eða
íslenskar veit ég ekki... hafði ekki
vit á að spyrja á þeim tíma."
Eftir messuna voru bornar fram
kökur, súkkulaði og kaffi. Jólagjaf-
irnar voru oft ein eða fleiri bækur.
„Þá dró maður sig gjarnan í hlé á
aðfangadagskvöld til að fara að
lesa þær, en annars reyndi maður
líka að treina sér lesturinn," minnist
Böðvar. Síðan var hlustað á útvarp
og sungið. „Það var aldrei spilað á
spil á mínu heimili á aðfangadags-
kvöld, en það var hins vegar gert á
jóladag, sem var mikill hátíðisdag-
ur. Þetta var eini dagur ársins, sem
hinir fullorðnu spiluðu við börnin.
Það var sérlega hátíðlegt að allir
voru með. Og það var alltaf spilað
sama spilið, púkk."
Jól vesturfaranna og dönsk jól
Eftir að Böðvar fór sjálfur að eiga
heimili hafði hann ýmist rjúpur, gæs
eða hreindýrakjöt í jólamatinn. Þau
Eva hafa komið sér upp föstum sið-
um. „Mér hefur alltaf þótt villibráð
heillandi, en Eva var vön
„flæskesteg" eins og Danir. Við
mættumst því á miðri leið í jólahald-
inu, höfum ferfætling, en villtan.
Niðurstaðan var dádýrahryggur."
Og það er Böðvar sem heldur
um sleifina í eldhúsinu á aðfanga-
dagskvöld. „Það er góður siður að
fyrirvinna manns fái frí frá matseld-
inni á aðfangadag," segir hann
sposkur. Með hryggnum útbýr
Böðvar klassíska Bordelaise-sósu
á franska vísu. Annað meðlæti er
waldorfsalat og svo brúnaðar kart-
öflur. Hér er það sem Eva og Tove
tengdamóðir Böðvars fá að sjá um
að afhýða kartöflurnar. „Það er
ágætt að fá hjálp, sérstaklega ef
kartöflurnar eru litlar," segir kokk-
urinn. Annað sem tilheyrir á að-
fangadag er riz a l’amande með
kirsuberjasósu á danska vísu. Auð-
vitað fylgir hér möndlugjöf. Og svo
er það ísinn hennar tengda-
mömmu, sem Böðvar býr til.
Böðvar er um þessar mundir að
búa bréf vesturfara til prentunar og
vonast til að Ijúka því fyrir næstu
jól, „en ég vil heldur draga útgáf-
una um ár en kasta til hennar
höndunum," bætir hann við. í bréf-
unum bregður fyrir svipmyndum af
jólunum þá. íslendingarnir voru
fljótir að læra að nota jólatré, segir
Böðvar. Langafi hans flutti til
Winnipeg á fullorðinsárum og var
undrandi á að Bretarnir héldu ekki
upp á aðfangadag. Og íslending-
unum þótti lítið til breskra kirkju- {§
siða koma. Auk þess var talað um
„hinn kirkjulega vígvöll" því ís-
lensku prestarnir deildu ákaft.
Jólaskilningurinn dýpkar
með aldrinum
En það er varla hægt að ræða
jólin án þess að velta fyrir sér gildi
þeirra. Böðvar segist eiginlega ekki
vita hvað jólin séu honum, en verð-
ur þó ekki svarafátt. „Jól er nokkuð B
sem flest börn hlakka til allt árið. p
Ég var engin undantekning frá því
og það eimir lengi eftir af þeirri til-
hlökkun. Sagan um fæðingu Jesú-
barnsins lætur fæst börn ósnortin,
og mér er nær að halda að hjá
mörgum dýpki hún með aldrinum.
Sú saga er, eins og svo margt sem
jólunum tengist, aðeins sögð einu
sinni á ári. Heims um ból er líka
aðeins sungið á jólum. Og sú tákn-
ræna athöfn um sátt og frið meðal
Marta Hrafnsdóttir stundar nám í söng við
Konservatoríið í Brussel. Hún ætlar að eyða
jólunum í fyrsta sinn að heiman í Brussel
ásamt sambýlismanni sínum Borgari Magna-
syni. Það leggst vel í hana og hún sagði
Áifheiði Hönnu Friðriksdóttur að mikilvægast
væri að reyna að halda jólin eins hátíðlega
og fallega og hún væri vön heima hjá sér.
Han/jíkjötskrí
Hanna Friðriksdóttir
MARTA Hrafnsdóttir og
Borgar Magnason.
Marta segist vera alin mikið
, upp í dönskum sið (móður-
amma hennar var dönsk)
þar sem jólahaldið byrji
snemma og byrjað sé að skreyta 1.
desember. Fyrir þann tíma má
hvorki skreyta né spila jólatónlist á
heimilinu. Mikið er lagt upp úr því að
vinna sem mest saman að jólaundir-
búningnum og hún segir fjölskyld-
una sækja efnivið í jólaskreytingar út
í náttúmna, farið sé í gönguferðir og
safnað lyngi og fleiru.
Mikil jólakerling
Marta er greinilega mikil jólakerl-
ing, en vitanlega getur hún ekki
tekið allt jólastúss stórfjölskyld-
unnar með sér til Belgíu. Ég inni
hana eftir því hvað henni finnist al-
gerlega ómissandi. Hún segist nú
reyndar hafa hneykslað marga
með því að taka með sér út stóran
pappakasssa af jólaskrauti, en
henni finnst semsé mjög mikilvægt
að hafa sitt persónulega skraut í
kringum sig og eins segist hún
ætla að rölta um garða Brussel-
borgar og reyna að finna þar eitt-
hvert sniðugt efni í jólakrans.
Mörtu finnst tíminn fram að jólum
vera afar mikilvægur og hún vill hafa
það virkilega notalegt vikurnar fyrir
jól; portvín á jólaflöskum, smákökur,
fallega jólatónlist o.s.frv. Þetta virð-
ist samræmast belgísku hefðunum
ágætlega, því hér er einmitt lagt
mikið upp úr huggulegheitum á að-
ventunni. Hún gerir allt til að skapa
réttu stemmninguna fyrir jólin, þar
sem maður finnur fyrir friði, tilhlökk-
un og gleði, og segist elska jólin og
finnast þau langskemmtilegasti tími
ársins og þar með aðventan.
Borgar, sambýlismaður Mörtu,
sem stundar nám í kontrabassa-
leik, er hins vegar ekki eins mikið
jólabarn og Marta segir að hann
hafi í fyrstu ekki átt orð yfir öllu
jólaumstanginu í kringum hana.
Hann sé nú samt farinn að kunna
að meta það núna, bara ef það
byrjar ekki of snemma.
Súkkulaðilandið
Marta vill líka upplifa belgíska
jólasiði. Hún segist náttúrlega vera í
súkkulaðilandi og hafi þ.a.l. búið til
dýrindis konfekt fyrir jólin. Eins eru
yfir 400 bjórtegundir í Belgíu, þannig
að ekki ættu að verða vandræði
með jólaölið með hangikjötinu. Hún
hefur einmitt hugsað sér að blanda
dökkum bjór sem heitir Leffe saman
við appelsín, eða drekka bjórinn
einan og sér með steikinni.
Ég spyr hana hvernig aðfanga-
dagskvöld muni fara fram hjá þeim
skötuhjúum. Hún segist alltaf fara í
messu klukkan sex og muni ekki
breyta út af þeirri venju hér. Eftir
að hún er búin að syngja Heims
um ból og gráta aðeins yfir því eru
jólin byrjuð. En Marta er svo hepp-
in að systir hennar kemur með son
sinn rétt fyrir jól og verður hjá þeim
Borgari yfir hátíðirnar. Hún kemur
með jólasteikina og á aðfangadag
verða rjúpur í matinn að hætti fjöl-
skyldunnar í Víðihvammi 10.
Rjúpnalyktin
ómissandi
Rjúpnalykt finnst Mörtu vera
ómissandi þáttur á aðfangadags-
kvöld og auðvitað mikill lúxus að
fá sendar rjúpur að heiman auk
hengikjöts og fleira góðgætis. í
eftirrétt verður síðan möndlu-
grautur sem fylgir náttúrlega
möndlugjöf. Eitt af því sem Bruss-
elborg býður upp á fyrir jólin er
skautasvell á hinu margrómaða
torgi, Grand Rlace. Það ætla
Borgar og Marta að nota sér og
skauta um við lifandi tónlist á einu
fallegasta torgi Evrópu, ef ekki því
fallegasta, eins og rithöfundurinn
Victor Hugo hélt fram, en hann
bjó um skeið við torgið. Hér fylgir
svo uppskrift að uppáhalds-
konfekti Mörtu: