Morgunblaðið - 28.11.1998, Blaðsíða 50

50 C LAUGARDAGUR 28. NÓVEMBER 1998
MORGUNBLAÐIÐ
■r
*TÓNLIST hefur fylgt
f manninum frá örófi alda,
en Ijóst er að á stórhátíð-
um eins og jólum skipar
hún ákveðinn sess í hugum fólks.
Þá vilja flestir heyra trúarleg eða
hátíðleg tónverk, en á aðventu,
meðan verið er að þrífa, baka,
skreyta heimili og undirbúa hina
miklu hátíð, þykir mörgum léttari
tónlist með jólalegum textum eftir-
sóknarverðari. Hún er yfirleitt
hressileg og taktföst, og laðar fram
létt skap og athafnaþörf.
Sigfríður Björnsdóttir, kennari í
tón.listarsögu, segir að mjög hæg-
fara þróun hafi orðið í tónlist á mið-
öldum, á tímum gregoríanska
kirkjusöngsins. „Upp úr aldamótun-
um 1000 fóru menn að leyfa sér
íburðarmeiri messugjörð. Um jól og
á öðrum stórhátíðum kirkjunnar
voru ákveðnir atburðir, tengdir
kristnisögu, settir upp í kirkjum.
Moð tímanum var texta bætt fram-
an og aftan við tónlistina, leikmunir
urðu fyrirferðarmeiri og umgjörðin
öll leikrænni. Jafnvel voru dæmi
þess að menn riðu lifandi ösnum
inn kirkjugólfið. Svo fór að kirkjunn-
ar mönnum ofbauð allt tilstandið og
víöa var sýningum þessum því vís-
að út úr kirkjum. Þar voru helgileikir
þó áfram fluttir í tónum og á hátíð-
arstundum hljómuðu einnig flóknar
og torræðar mótettur. Iburður var
þá allur lagður í tónlistina sjálfa."
Lúther færði tónlist nær
kirkjugestum
Morgunblaðið/Golli
SIGFRÍÐUR Björnsdóttir: „Mörg jólalög sem við höldum að séu íslensk
eru í raun erlend."
Tónlist hefur löngum laðað fram hughrif og
bært tilfinningastrengi mannsins. Þessi áhrif
þykja okkur eftirsóknarverð og þess vegna
sækjumst við eftir því að hlusta á tónlist
sem hentar hugarástandi okkar eða aðstæð-
um hverju sinni. Brynja Tomer ræðir við Sig-
fríði Björnsdóttur, kennara í tónlistarsögu,
um þróun jólatónlistar gegnum tíðina, en
hún segist undrandi á því að íslensk tón-
skáld skuli ekki semja meira af jólatónlist.
Gigfríður segir að
mklar breytingar hafi
orðið í tónlistarlífi
kirkjunnar þegar Mar-
teinn Lúther steig
fram á sjónarsviðið í
Þýskaiandi á 16. öld.
„Hann tók tónlist öðr-
um tökum en tíðkast
haíði, því hann var
ósáttur við að öll vin-
sælu og skemmtilegu
lögin væru flutt utan
kirkjunnar, en textun-
un> sem fjölluðu um
mannlegar tilfinningar
og veraldlega hluti
þurfti að breyta.
Lúther orti sjálfur og
lagaði trúarlega texta
eftir aðra að þekktum
og alþýðlegum lög-
um. Jafnframt því
samdi hann lög sem flutt voru í
kirkjum.
•Söfnuðurinn gat þá auðveldlega
tekið þátt í tónlistarflutningi í kirkju
sinni. Þetta þótti dálítið byltingar-
kennt þótt dæmi séu til um að ver-
aldleg tónlist hafi einnig ratað inn í
kirkjur á miðöldum, sem ein af
mörgum röddum í fjölradda
motettum."
Barokk-tónlist
Jólaóratorían eftir J.S. Bach er
með vinsælli sígildum tónverkum á
þessum árstíma. Vart er til sá
áhugamaður um tónlist sem ekki á
að minnsta kosti eina útgáfu af
óratoríunni á geisladiski og kórar
hafa verið iðnir við að flytja hana á
tónleikum síðustu ár. Almennt virð-
ist barokk-tónlist tengjast jólum,
sérstaklega hér á landi. Sigfríður
segir ástæðuna fyrir því að við
upplifum barokk-tónlist svo hátíð-
lega líklega þá að form hennar sé
mjög skýrt. „i henni er jafnvægi og
birta. Hún er laus við rómantíska
sjálfhverfu sem til dæmis einkennir
rómantísk Ijóð og óperur. Ég held
að mörgum þyki hún túlka það
sem þeim finnst viðeigandi á hátíð-
arstundum, þegar við stígum út úr
sjálfhverfunni og íhugum fegurðina
í okkur og umheiminum."
íslenska jólatónlist, takk
Þegar talið berst að íslenskri
jólatónlist hitnar Sigfríði í hamsi.
„Við þekkjum ekki bakgrunn nærri
allra sálma og jólalaga, sem
hljóma hér um jólin. Það sem við
höldum að sé íslenskur jólasálmur
er kannski gamall þýskur ástar-
söngur með íslenskum jólatexta.
Mér finnst þjóðkirkjan gera alvar-
leg mistök með því að hvetja tón-
skáld ekki til að semja íslenska
jólatónlist, til dæmis helgileiki fyrir
börn og unglinga. Tónskáldin okk-
ar semja mörg mjög hljómþýða
tónlist. Ég skil ekki hvers vegna
við heyrum ekki íslenska jóla-
óratoríu á jólum. Þótt ég hafi gam-
an af jólapoppi, finnst mér ekki að
dægurlagahöfundar eigi einir að
semja jólalög. Kirkjan þarf að end-
urnýja tónlistarlegan arf sinn og
helst vildi ég heyra nýjan sálm á
hverjum sunnudegi. Mér finnst
popptónlist góð í bland með hinni
sígildu." Sem dæmi um vel heppn-
að íslenskt jólalag nefnir Sigfríður
Nóttin var sú ágæt ein eftir Sig-
valda Kaldalóns. „Það er fallegur
og hátíðlegur jólasálmur sem náð
hefur fótfestu og sýnir okkur að (s-
lenskt lag getur náð sama sessi
og erlend lög þegar vel er staðið
að málum."
Sigfríður bendir á að í dag er
glatt í döprum hjörtum sem gjarn-
an er sungið kringum jól í íslensk-
um kirkjum hafi Valdimar Briem ort
við lag úr Töfraflautunni eftir Moz-
art. Af dönskum þjóðlögum, sem
við Iftum á sem íslensk jólalög má
nefna Adam átti
syni sjö, Göngum
við í kringum eini-
berjarunn og Gekk
ég yfir sjó og land.
Textinn um Gunnu
á nýju skónum var
ortur við bandarískt
lag og Jólasveinar
einn og átta við
enskt lag.“
Börnin spili
og syngi
Hún segir að ís-
lendingar sem hlutu
tónlistarmenntun í
lok síðustu aldar og
upphafi þessarar
hafi not að hana til
að skemmta sér og
öðrum um jól eins
og á öðrum tímum.
„Það var góður siður, sem ég vildi
gjarnan sjá að fleiri héldu uppá.
Fullorðið fólk getur gefið börnum
og unglingum fleiri tækifæri til að
láta Ijós sitt skína, til dæmis í jóla-
boðum. Þeir sem kunna á hljóðfæri
geta spilað jólalög, aðrir sungið
eða lesið fallegt Ijóð. Með þessu
móti væri hægt að skapa mjög fal-
lega hátíðarstund."
Sigfríður hvetur til þess að fólk
hlusti á fjölbreytta tónlist yfir jólin
og bendir á að í desember hafi Rás
1 ávallt séð hlustendum fyrir alvar
legri og hátíðlegri tónlist. „Hinar
stöðvarnar sjá flestar um poppið,
svo ekki þarf heldur að hafa
áhyggjur af því.“ Hún segir að sér
þyki bandarísk jólalög skemmtileg,
sérstaklega ef þau eru í uppruna-
legri útgáfu. „Mér finnst Jingle
bells til dæmis mjög skemmtilegt,
en jólalagið sem mér finnst falleg-
ast af öllu fallegu er Hátíð fer að
höndum ein, sem er íslenskt þjóð-
lag. Ég hef heyrt það í mörgum út-
gáfum, en finnst það aldrei fallegra
en þegar stór hópur barna syngur
það einraddað."
Sigfríður hefur kennt börnum og
unglingum tónmennt um árabil og
hefur fyrir venju að spila Á jóladag-
inn fyrsta með Glámi og Skrámi
fyrir nemendur sína á aðventunni.
„Það er draumur að hlusta á þetta
lag með 28 krökkum og ég hlæ
mig alltaf máttlausa þegar ég heyri
það.“
★ tónlístarmdur
„HLUSTA mest á miðaldatónlist og held sérstaklega upp á
spænska og franska tónlist."
MEÐ GLEÐIRAUST
o/j hemm nljom
EGILL Ólafsson tónlistarmaður
segist fyrst hafa heyrt uppáhalds
jólalagið sitt, Með gleðiraust og
helgum hljóm, í útvarpinu þegar
hann var nývaxinn úr grasi. „Þetta
er gamalt íslenskt þjóðlag sem
Mýramenn ku oft hafa sungið á
jólum. Ég finn alltaf fyrir
jólastemmningu þegar ég heyri
þetta lag. Ég held að það hafi ver-
ið hún Engel Lund, betur þekkt
sem Gagga Lund, sem söng þetta
með sinni sérstæðu röddu, þegar
ég heyrði lagið í fyrsta sinn. Hún
varð síðar kennari minn í söng og
góður vinur. Síðan hafa margir
góðir söngvarar flutt þetta lag af-
skaplega vel.“
Sjálfur hefur Egill sungið Með
gleðiraust og helgum hljóm, bæði
með sjálfum sér og opinberlega, í
útvarpi og í guðsþjónustu á að-
fangadagskvöld. „ Lagið er í svo-
kallaðri kirkjutóntegund og hljómar
því nokkuð fornt, ekki ósvipað og
grísk-katólskur gregorsöngur."
Fyrsta jólalagið sem Egill segist
muna eftir sem barn er O Holy
night, eða Ó helga nótt, sem Nat
King Cole söng. „Mér fannst hann
syngja öðrum mönnum betur og
varð fljótt mjög hrifinn af honum.
Satt að segja fannst mér á þessum
tíma að aðrir þekktir söngvarar
gætu ekkert sungið í samanburði
við hann. Núorðið hlusta ég gjarn-
an á miðaldatónlist í kringum jólin
og held sérstaklega upp á
spænska og franska tónlist, sem
leikin er á barokk-hljóðfæri. Hún er
einföld og laus við skraut; ekta fín
tónlist á jólum.“
„VILDI helst grafa mig ofan í sófann um jólin, við kertaljós, með
bók í hendi og tónlist í bakgrunni."
r ^
o
s;
'S
so
JÓLASÁLMAR
og smm tonlíst
INGIBJÖRG Sólrún Gísladóttir
borgarstjóri er hrifnari af sígildri tón-
list og sálmum en poppuðum jóla-
lögum. „Messias eftir Hándel skipar
ákveðinn sess á jólunum og svo
finnst mér jólin ekki komin fyrr en
ég hef hlustað á tiltekna sálma. Fyr-
ir utan Heims um ból, sem ég syng
að sjálfsögðu í kirkjunni á aðfanga-
dag, eru það Ó helga nótt eftir Ad-
ams, Friðarins Guð eftir Guðmund
Guðmundsson og Árna Thorsteins-
son og Nóttin var svo ágæt ein eftir
Einar Sigurðsson og Sigvalda
Kaldalóns." Hún segist ekki muna
hvenær hún heyrði þessa sálma
fyrst sungna, enda ekki nema von,
því þeir hafi verið órjúfanlegur hluti
af jólum bernskunnar. „Þó minnir
mig að styttra sé síðan ég heyrði Ó
helga nótt í fyrsta sinn og þá hafi
Ólöf Kolbrún Harðardóttir sungið í
Langholtskirkju."
Ingibjörg Sólrún segir að á
æskuheimili sínu hafi ekki verið
stórt hljómplötusafn. „En ofan í
skúffu var plata, sem alltaf var
dregin upp um jólin. Ég man að
umslagið var blátt og vetrarmynd
af Dómkirkjunni var framan á því
og svo innfelld mynd af þeirri
glæsilegu söngkonu Þuríði Páls-
dóttur. Sá sálmur sem ég man
best eftir á þessari plötu er einmitt
Nóttin var svo ágæt ein. Ég fékk
alltaf kökk í hálsinn og tár í augn-
krókana þegar kom að Ijóðlínunni:
„Með vísnasöng ég vögguna þína
hræri." Ég hlusta mikið á tónlist um
jólin enda eru þau ( mínum huga
hátíð friðar, Ijósa, tónlistar og
bóka. Ef ég mætti ráða vildi ég
helst ekki fara út úr húsi um jólin,
heldur grafa mig ofan í sófann
minn við kertaljós, með bók í hendi
og tónlist í bakgrunni. Ég er ekki
alæta á tónlist, heldur ekki um jól-
in. Hin síðari ár hlusta ég gjarnan á
trúarlega tónlist frá 16. og 17. öld
um jólin, til dæmis eftir
Monteverdi, Palestrina, Victoria,
Gabrieli og fleiri. Við Hjörleifur eig-
um orðið ágætt úrval geisladiska
með slíkri tónlist. Hún höfðar til
mín með sérstökum hætti vegna
þess að hún er allt í senn; trúarlega
innblásin, andlega upphafin, seið-
mögnuð og kyrrlát." Hún kveðst
ekki mikið fyrir poppaða jólatónlist
þó að hún geti auðvitað skapað
ákveðna stemmningu. „Fyrir mér
er hún fyrst og fremst liður í amstri
og undirbúningi jólanna rétt eins
og baksturinn, hreingerningin, inn-
kaupin og fleira í þeim dúr. Hún er
útvarps- og búðartónlist."