Morgunblaðið - 06.12.1998, Blaðsíða 14

14 SUNNUDAGUR 6. DESEMBER 1998
MORGUNBLAÐIÐ
LISTSR
EIN AF ódauðlegum ástarsögum
heimsins er sagan um riddarann
Tristan, sem fer að sækja Isolde
sem brúði handa kóngi sínum, en
verður sjálfur ástfanginn af henni.
Þessi franska ástarsaga frá mið-
öldum hefur víða ratað. Hún er til í íslenskum út-
gáfum, bæði sem riddarasaga og í í-ímum. Óperu-
jöfurinn Richai'd Wagner hreifst af henni,
kannski af því honum fannst hún falla að hans eig-
in tilfinningalifi, sem vai' af flóknari gerðinni. Þeir
sem setja óperuna á svið þurfa sjálfir að gera upp
við sig túlkun sögunnar og óperunnar. í uppsetn-
ingu Konunglega leikhússins er það hið harm-
ræna og hinn óumflýjanlegi skilnaður og dauði,
sem markar sýninguna og þá kannski helst um of.
Allt fyrú’ ástina
Sá sem þekkir eitthvað til ópera Richard
Wagners iiefur væntanlega ekki komist hjá að
taka eftir að Wagner hefrn- dálæti á konum, sem
tilbúnar eru að fóma öllu fyrir ástmann sinn og
ástina. Einna skýrust er þessi kvenímynd hans í
Lohengiin og Hollendingnum fljúgandi. í
Lohengiin bregst Elsa Lohengrin með því að
ganga á hann og spyrja hann nafns, þó það sé það
eina sem hún ekki má. I Hollendingnum fljúgandi
finnst honum Senta hvikul og vantreystii' henni.
Isolde er ekki jafn hreinræktuð í þessa fómfúsu
veru, sem Wagner virðist hafa laðast svo að. Hún
kemur til að lækna Tristan eins og hún hefur áð-
ur gert, en á ekki að leysa hann með lífi sínu á
sama hátt og Senta og Elsa.
Mikill hluti af þeim ókjörum, sem skrifuð hafa
verið um Richard Wagner og verk hans fjallar
um tengsl lífs hans og listar og þar er af miklu
að taka. Wagner var í miðjum klíðum með óp-
eruverkið margþætta um Niflungahringinn,
þegar hann ákvað að taka fyrir söguna um
Tristan og Isolde og snúa henni í óperuform. En
hann var einnig ástfanginn af Mathilde Wes-
endonck. Þeir sem rýna í samhengi lífs og listar
Wagners geta sér þess til að Wagner hafi haft í
huga þessa ást sína, sem ekki gat þrifist í viðjum
borgaralegra dyggða, andstætt því að í óperunni
sigrar þráin og ástríðurnar, þó bæði Tristan og
Isolde láti lífið.
Wagner stefndi að því að Ijúka Hringnum 1858
en tók svo söguna um Tristan og Isolde fyrir
sumarið 1857, þá 44 ára að aldri. Hann var
kvæntur Minnu, en hafði frá því hann hitti Mat-
hilde fimm árum áður dáð hana og tilbeðið. Mat-
hilde var gift auðmanninum Otto Wesendonck,
hélt sambandi við Wagner, en lét ekki undan
áleitni hans. Minna og Wagner fluttu til Wes-
endonck-hjónanna í glæsihús, sem þau áttu
nærri Zurich og bjuggu þar í litlu garðhúsi.
Garðhúsið stendui' ekki lengur, en það gerir
sjálft húsið og fagur gai'ðurinn, sem Wagner hef-
ur væntanlega iðulega reikað um þá mánuði, sem
hann dvaldi þama. Þessu tilhugalífi Wagners
lauk þó er Minna sá tilbeiðslukennt bréf, sem
eiginmaðurinn skrifaði húsmóðurinni. Minnu var
nóg boðið og hélt á brott. Wagner lauk óperunni
síðan í Feneyjum, en hún var frumsýnd 1865.
Firrtir elskendur
Við fyi'stu kynni af óperunni og söguþræði
hennar virðist ekki vera ýkja eifitt að koma
henni þokkalega til skila á sviði. Um Tiistan og
Isolde má segja það sama og um aðrar óperur
Wagners að það gerist ekki mikið, því það eru
ekki hinir ytri atburðir, sem tónskáldið er upp-
tekið af heldur innri sviptingar. Þó það sé
ÁSTRÍÐUR
OG ÞRÁ
Konunglega óperan í Kaupmannahöfn er með athygl-
isverða uppsetningu á Tristan og Isolde á efnis-
skránni, segir Sigrún Davíðsdóttir.
NORSKA söngkonan Randi Stene Iærði í Danmörku og syngur þar. „Það virðist sama
hvar hún drepur niður fæti. Söngur hennar er næstum ekki af þessum heimi og hún gæð-
ir hlutverk sín hrífandi blæ.“
kannski meiri „aksjón" í þessari óperu en mörg-
um öðrum Wagneróperum þá einkennist hún
íyi'st og fremst af því að fáir söngvarar standa á
sviðinu og syngja og syngja. Hvort sem það er til-
viljun eða sökum þess hve óperan er vandsviðsett
þá hafa þær tvær sviðsetningar, sem undirrituð
hefur séð, verið meingallaðar leiki'ænt séð.
Fyrri uppsetningin var fyrir nokkram árum
hjá Jósku óperunni, sem Klaus Hoffmeyer nú-
verandi leiklistarstjóri Konunglega leikhússins
setti á svið. Hin áhrifamikla og þrautreynda
Wagnersöngkona Lisbeth Balslev söng Isolde,
en Tristan var sunginn af Stigh Fogh Andersen,
sem einnig syngur í núverandi uppfærslu. Leik-
stjórinn hafði þá fengið þá óheppilegu hugmynd
að velja óperunni stað á spítala. Um leið virtist
ástarbrími elskendanna sjúklegur og af því hefði
Wagner tæplega hrifist.
Uppsetning hins kunna breska leikstjóra Da-
vid Pountney, sem frumsýnd var í íyrra, en tekin
aftur upp nú í vetur, hafði engar slíkar skírskot-
anh-. Hins vegar virðist hann heldur ekki sérlega
trúaður á tilfinningahita elskendanna, þvi þau
standa eiginlega alltaf langt hvort frá öðru og
horfa hvort í sína áttina. Jafnvel þegar þau loks-
ins fá að nálgast þá er hin dæmda ást þeirra öll-
um augljós, nema kannski þeim sjálfum, því þá
snúa þau bökum saman og augun mætast aldrei.
Af leikstjórans hálfu er vísast einhver merking í
þessari yfii'þyrmandi fiiTÍngu elskendanna, en
hún vai- að minnst kosti öldungis óljós og sýndist
fyrst og fremst tniflandi, gersneiddi leik og tján-
ingu söngvai'anna alh'i dýpt og þýðingu og fór illa
við textann. Það er einfaldlega fátt dapurlegra en
að horfa á ástardúett, þar sem elskendumir horfa
tómum augum út í bláinn og ekki hvort á annað.
Sjónrænt séð eru einnig brotalamh' í uppsetn-
ingunni. Isolde gengur um í síðri peysu og víðu
pilsi og aðrir söngvarar eru í búningum af óræð-
um uppruna, sem ekki mynda neina sjónræna
heild, hvorki sín á milli né með leiktjöldunum.
Leikmyndin var einföld, en ekki nógu einfóld til
að virka sem slík.
Söngvarar sem ekki svíkja
En ópera er söngur og tónlist og þar vantar
ekkert á. Hin bandaríska Cai'ol Yahr hefur sungið
Wagner víða um lönd. Um þessar mundir syngur
hún Brynhildi í fyrstu uppfærslu Sydneyóperann-
ar á Hringnum undir stjóm Jeffrey Tates og
sama hlutverk á hún að syngja með Daniel Bai'en-
boim í Berlín. Hún hefur frábæra Wagnen'ödd,
ekki aðeins svo mikla að hún leikur sér ofan á
hljómsveitinni, heldur einnig fallega og þýða.
Danir þurfa ekki að sækja Tristan út fyrir land-
steinana, með annan eins söngvai'a heima fyrir og
Stigh Fogh Andersen, sem er mjög traustur
söngvari, þó hann sé ekki djúpsigldur eða blæ-
brigðaríkur. Annar heillandi danskm- söngvari er
Christian Christiansen, hér í hlutvei'ld Mai'ks
konungs. Norska söngkonan Randi Stene lærði í
Danmörku og syngui' þar. Það virðist sama hvar
hún drepur niður fæti. Söngui' hennar er næstum
ekki af þessum heimi og hún gæðir hlutverk sín
hiáfandi blæ. Hljómsveitin undir stjórn Asher
Fish átti eftirminnilega spretti í blæbrigðaríkum
leik, en Fisher er nemandi Daniel Barenboims, er
fastur stjómandi við Wiener Volksoper og stjóm-
ar annars víða um heim, þar á meðal oft í Höfii.
Tristan og Isolde verða áfram á efnisskrá
Konunglegu óperunnar, sem hefur nú á efnis-
skrá sinni allar memháttar óperur Wagners að
Hringnum undanskildum og það í góðum upp-
setningum.
Gjörningur á
Kjarvalsstöðum
HALLDÓR Ásgeirsson mynd-
listarmaður og Snorri Sigfus
Birgisson, tónskáld og píanó-
leikari, flétta saman tvær list-
gi-einar, tónlist og myndlist, á
Kjai’valsstöðum á sýningunni
Tónlist - Myndlist. Kl. 17
sunnudaginn 6. desember
munu Halldór fremja gjörning
og mynda samhljóm með frum-
saminni tónlist Snorra.
fJbgant
HÁTlÐARFATNAÐUR
OG FLEIRA
MARIA
LÖVISA
FATAHÖNNUN
SKÓLAVÖRDUSTÍG 3A • S 552 65299
PÓSTHÓLF dauðans er nafn á
skáldsögu eftir Kristin R. Ólafs-
son, sem löngu er þekktur fyrir
útvarpspistla sína frá Madríd-
borg. Þetta er önnur skáldsaga
Kristins, en fyrir tveimur árum
kom sú fyrsta út, Fjölmóðs saga
föðurbetrungs. Kristinn hefur
einnig gefið út ljóðabók og þýtt
skáldverk úr spænsku.
Sögusvið Pósthólfs dauðans er
spænskt en við sögu kemur ís-
lenskur lítvai-psfréttaritari og
landi hans sem barðist í spænsku
borgarastyrjöldinni. Þessir tveir
tengjast síðan aðalpersónunni
sem finnst myrt í upphafskafla
bókarinnar.
Kristinn R. Ólafsson segir þetta
um nýju bókina sína:
„Þótt ég notfæri mér hér
brögð spennusagna þá er það að-
eins á yfírborðinu. Það er mér
ekki kappsmál að spennan hald-
ist og aðalatriðið er ekki hver
drap hvern og hvers vegna held-
ur það sem ég vildi sagt hafa
með verkinu. Ég bregð á leik
með stílinn og skrifa hluta verks-
ins í fyrstu persónu en stór hluti
þess er jafnframt sagður í
annarri persónu. Það er að segja
ég ávarpa gamla manninn sem
finnst látinn í byrjun. Og það er
einmitt í byrjuninni sem ég reyni
að fanga lesandann með meðul-
um spenuusögunnar með því að
s
Islendingur
í Madríd
liafa orðið lík í fyrstu
setningu bókarinnar.
Ég byggisögunaá
þremur atriðum úr
veruleikanum.
Kveikja hennar er
blaðagrein úr
spænsku dagblaði en
hún birtist nærri því
óbreytt í bókinni.
Annað atriði er saga
Hallgríms Hallgríms-
sonar sem barðist í
spænsku borgara-
styrjöldinni. Úr end-
urminnmgum þeim
sem liann skrifaði um
reynslu sína af styij-
öldinni fæ ég að láni
nokkrar staðsetningar og einn at-
burð en annars nota ég ekki per-
sónu hans sjálfs. Þriðja atriðið
sem er á þennan hátt gripið beint
úr veruleikanum er ég sjálfur. Ég
lána sögumanninum nafn mitt,
stöðu mína og venileika. Það er:
Kristinn R. Ólafsson fréttaritari í
Madríd. Þó er örugg-
lega ekki hægt að sál-
greina mig í gegnum
þennan nafna minn
sem birtist í bókinni.
Það er fyrst og
fremst af því bókin
segir sögu Agapito
Cantón de Dios. Sú
saga er ekki byggð á
ömmum mínum, eins
og frægt er hér á Is-
landi og víðar, að
skáld verði að eiga
góðar örnrnur, en
önnur amma mín var
látin þegar ég fædd-
ist og liin lést þegar
ég var fjögnrra ára
gamall. Nei saga Agapito er að
hluta til byggð á sögum frá guð-
móður konunnar minnar. Agapito
er tákn þess Spánar sem varð
undir í borgarastyrjöldinni og þar
ineð undir í lífinu þótt kallinn lifi
á því að hafa þó barist á móti fas-
istum."
Kristinn R.
Ólafsson
Nei, hvernig læt ég? Þú
komst ekki undir græna
torfu, ekki einusinni
undir marmarahellu
einsog flestir landar þínir; þér var
stungið í grafhólf í einum af þess-
um margrahæða kumböldum sem
byggðir eru í spænskum kirkju-
görðum til þess að spara vígða
mold því að leguplássið í slíkum
jarðvegi er fokdýr munaður og
auðvitað nær stéttaskipting útyfir
gröf og dauða svo að það er ekki á
allra færi að fá að rotna neðan-
jarðar. Þér var troðið í eitt af
þessum pósthólfum dauðans sem
minna á múmeraða skápa í far-
angursgeymslum járnbrautar-
stöðva, fyllta hafurtaski sem verð-
ur sótt einn góðan veðurdag þegar
ferðinni er haldið áfram, á sama
hátt og þú verður líka sóttur, ekki
á efsta degi í ferðalagið endan-
lega, heldur líka einn góðan veður-
dag eftir fimm eða tíu ár þegar
kirkjugarðsstarfsmenn draga þig
frammí dagsljósið á ný og brenna
fúin bein þín (og annað tangur af
þér) enda hefur þú ekki verið
lagður til hinstu hvíldar heldur í
tímabundna gröf sem síðan verður
leigð öðrum hvílanda um stund
uns hann verður líka tekinn upp,
og þannig koll af kolli, kúpu af
kúpu...
tír Pósthólfi dauðans