Morgunblaðið - 06.12.1998, Blaðsíða 27

MORGUNBLAÐIÐ
SUNNUDAGUR 6. DESEMBER 1998 27
Undur veraldar
Greinasafn um raunvísindi fyrir almenning
RISASTÓRT gasský í stjömumerkinu Erninum. Lengsti stólpinn á
myndinni er eitt ljósár. Skýið í heild inniheldur efnismagn sem
nægja mundi í margar stjörnur á borð við sólina. Myndin er tekin
með Hubbles-sjónaukanum.
BÓKIN Undur veraldar hefur að
geyma fjölda greina um raunvís-
indi fyrir almenning. I bókina
skrifa átta raunvísindamenn um
valin efni í fræðigrein sinni. Þar
fjallar Gunnlaugur Björnsson
stjarneðlisfræðingur um sólir og
svarthol og segir frá myndun
sólstjarna og sólkerfa, endalok-
um sólstjarna og myndun svart-
hola í geimnum. Sigurður Stein-
þórsson jarðfræðingur ræðir um
Surtseyjargosið og ýmsa lær-
dóma sem menn drógu af því
meðal annars um hina merku
stapakenningu Guðmundar
Kjartanssonar.
Páll Hersteinsson líffræðingur
fjallar um spendýr á norðurslóð-
um og lýsir meðal annars út-
breiðslu þessara dýra, aðlögun
að kulda norðurhjarans, einhæf-
um lit umhvei'físins og fábreyttu
fæðuframboði. Þorsteinn J. Hall-
dórsson eðlisfræðingur fjallar
um ýmsa leyndardóma sjónar-
innar og útskýrir meðal annars
hvernig augað skynjar myndir
og hvernig sjóntaugakerfið vinn-
ur úr þeim þannig að heilinn fær
heilstæða mynd. Már Björgvins-
son efnafræðingur fjallar um
knattkol sem er hreint kolefni í
sérstakri mynd með afar stórum
og yfirleitt knattlaga sameind-
um, en merki um knattkol fund-
ust fyrst árið 1985.
Tvær greinar í Undur veraldar
fjalla um tölvur og tölvutækni.
Kristján Leósson eðlisfræðingur
fjallar um tölvutækni fortíðar,
nútíðar og veltir fyrir sér tækni
framtíðarinnar.
Hjálmtýr Haf-
steinsson tölv-
unarfræðingur
fjallar um leit að
textum og öðr-
um upplýsingum
í tölvum og lýsir
mismunandi að-
ferðum við slíka
leit. I greininni
er meðal annars
fjallað um
hvernig algeng-
ustu leitarvélar á
Veraldarvefnum
vinna og eins
hvernig farið er
með gögn í gagnasöfnum. Reynir
Axelsson stærðfræðingur fjallar
svo um sápukúlur, eitt undra
veralaar, sem hefur reynst frjótt
umræðuefni meðal stærðfræð-
inga.
Framfarir í
stjarnvísindum
Með Hubbles-sjónaukanum
sem skotið var á loft með
geimskutlunni Discovery 25.
apríl 1990 hefur mannkyninu
opnast ný alheimssýn. Með hon-
um hafa náðst myndir og mæl-
ingar af ótrúlegum fyrirbærum
innan sólkerfisins og Vetrar-
brautarinnar, en einnig af fyrir-
bærum við endimörk hins sýni-
lega heims. Með honum hafa
menn uppgötvað reikistjörnu á
braut um fjarlæga sól, fjarlæg
sólkerfi á myndunarstigi og stað-
fest tilvist risavaxinna svarthola.
HUBBLES-SJÓNAUKINN er ein mesta völund-
arsmíð þessarar aldar. Sjónaukinn er sambæri-
legur stórum sendibíl að stærð, um 13 metrar að
lengd og um 4 metrar í þvermál. Sjónaukinn var
settur á braut um jörðu í um 600 km hæð.
utan stærðfræði og eðlisfræði getur
það valið verkfræði eða tölvunar-
fræði sem eru spennandi fög og vel
launuð. Þá er almenn eftirspurn eft-
ir fólki með raungreinamenntun á
vinnumarkaðnum. Með þessu er ég
ekki að vísa allri ábyrgð á raun-
greinamenntun frá Háskólanum en
léleg launakjör kennara og skortur
á virðingu fyrir starfi þeirra hafa
reynst okkur erfiðari ljár í þúfu en
við verði ráðið.“
Þetta á við um menntun fram-
haldsskólakennara en vandinn virð-
ist ekki síður vera í grunnskólan-
um.
„Sennilega sækja fáir sem hafa
áhuga á raungreinum í kennara-
menntun og því er fólk að kenna
raungreinar sem hefur ekki mikla
menntun til þess. Við í Háskólanum
viljum gjaman taka þátt í að bæta
menntun grunnskólakennara og
teljum að við getum meðal annars
gert það með endurmenntun.“
Hvaða áhrif hefur léleg raun-
greinamenntun á samfélagið?
„Ég óttast að hún hafi áhrif á
þekkingarstöðu þjóðarinnar. Þetta
getur leitt til rangrar ákvarðana-
töku og jafnvel haft áhrif á fjár-
hagslega afkomu okkar. Við eigum
auðvitað sérfræðinga á þessum
sviðum en veikasti hlekkurinn er
menntun almennings. Ymsir þurfa
einhverja þekkingu á stærðfræði
eða öðrum raungreinum í sínu starfi
án þess að hafa hana. Dæmið frá
Skúlagötunni sýnir hvemig fólk
getur tekið rangar ákvarðanir
vegna þekkingarskorts og við gæt-
um hæglega hugsað okkur svipað
dæmi frá vinnustað þar sem afleið-
ingarnar hefðu getað orðið meiri.“
En nú þurfum við ekki mikla
þekkingu á vísindum til að geta not-
að mjög flókin tæki.
„Islendingar era mjög tæknilega
sinnaðir og hafa fengið mikinn
áhuga á tækni eins og tölvum sem
eru auðveldar í notkun. Ef fólk
hefði hins vegar aðeins meiri þekk-
ingu á tækninni myndi sjálfstraust
þess aukast. Þetta sést best þegar
tækin bila en þá þorir fólk ekki að
líta á tækin þó bilanirnar séu sára-
einfaldar."
Vísindi og samfélag
Þorsteinn segir að þó gagmýni sé
eitt af aðalsmerkjum vísindanna þá
séu vísindamenn ekki alltaf nógu
gagnrýnir á tæknina.
„Þetta sjáum við til dæmis ef við
skoðum sögu virkjana og stóriðju.
Hingað til hefur sjónarmið tækni og
meintra framfara ráðið á kostnað
umhverfisins. Núna er hins vegar
komið fram peningasjónarmið gegn
virkjunum á hálendinu í formi
ferðamannaiðnaðar. Þetta er merki-
leg þróun sem hefur átt sér stað
víða um heim enda hefur ferða-
mennskan aukist mikið á síðustu
áratugum. Islendingar eiga mikið
undir því að dregið sé úr mengun í
heiminum.
Hlýnandi loftslag gæti haft mjög
afdrifaríkar afleiðingar fyrir okkur.
Þess vegna finnst mér skjóta
skökku við þegar við emm í farar-
broddi þeirra sem vilja meiri meng-
unarkvóta. Mér virðist einna helst
sem Islendingar hafi hagað sér eins
og villimenn í Kyoto.“
Breytt sjónarmið í umhveifismál-
um sýna ef til vill vel hve mikil áhrif
samfélagið hefur á vísindin og þró-
un þeirra?
„Vísindin eru sprottin af þörfum
samfélagsins. Þetta sést vel ef
skoðuð er saga vísindanna á Vest-
urlöndum þar sem þróun vísinda
helst í hendur við áhuga og þróun
samfélagsins. Áhugi Grikkja á
stjörnufræði endurspeglaði til
dæmis áhuga þeirra á siglingum.
Eins var það á nýöld þegar vísindin
eflast óg blómstra en það tengdist
meðal annars landkönnun og sigl-
ingum um heimsins höf. Þjóðskipu-
lagið getur einnig haft mikil áhrif á
þróun vísindanna. Gott dæmi úr nú-
tímanum er Sovétríkin. Þau stóðu
lengi vel framarlega á sviði vísind-
anna en stöðnuðu hins vegar uppúr
1980. Ástæða stöðnunarinnar í Sov-
étríkjunum var meðal annars sú að
tölvutækni var andstæð ríkjandi
þjóðskipulagi. Samfara þróun
einkatölvunnar opnuðust nýjar leið-
ir til boðskipta og til að dreifa upp-
lýsingum og skoðunum. Hið lokaða
þjóðskipulag Sovétríkjanna gat
ekki tekið þátt í þessari þróun sem
hafði afdrifaríkar afleiðingar fyrir
þau.“
Ræður markaðurinn?
Á Vesturlöndum hafa ýmsir vax-
andi áhyggur af því að markaðurinn
eða hagnaðarsjónarmið ráði mestu
um þróun og rannsóknir í vísindum.
„Markaðurinn er mjög merkilegt
hugtak. Hann einkennist ekki endi-
lega af peningum heldur á sér þar
stað framboð, eftirspum og val.
Vísindin em stundum eins og mark-
aður. Þar er mikið framboð og
smám saman er valið úr hugmynd-
um og kenningum.
Starfsemi vísindanna nú á dögum
er mjög dýr og vísindamenn þurfa
mikla styrki til að standa straum af
rannsóknum. Mikil samkeppni er
um það fjármagn sem lagt er í rann-
sóknir. Peningasjónarmiðin ráða
auðvitað oft ferðinni og það er ekk-
ert endilega neitt við það að athuga.
Ég er ekki hræddur um grunnrann-
sóknirnar ef skynsemin fær að ráða
því þær eru sá jarðvegur sem er
nauðsynlegur fyrir allar aðrar rann-
sóknir og því held ég að skamm-
tímasjónarmið geti aldrei ráðið að
öllu leyti.
Þegar við ræðum um einkafjár-
magn til vísinda verðum við að átta
okkur á því að starfshættir í
atvinnulífinu henta ekki endilega
vísindunum. Eitt helsta einkenni
vísindastarfs er að niðurstöður eru
öllum opnar. Einkaaðilar vilja hins
vegar oft vernda sínar rannsóknir
vegna hagnaðarvonar en dæmi um
þetta eru sérleyfi til ákveðinna
hluta. Svipað átti sér stað í kalda
stríðinu þegar mikil leynd hvíldi yf-
ir ákveðnum niðurstöðum. Það sem
unnið er á þennan hátt er þá ekki að
öllu leyti vísindi og fellur ekki undir
þá skilgreiningu."
Hvers vegna?
Vegna þess
Þorsteinn hefui- mikinn áhuga á að
færa vísindin nær almenningi eins og
gert er í bókinni Undur veraldar.
Hann er með fleiri hugmyndir í bí-
gerð. „Næst langar mig að fá gott
fólk í lið með mér til að vinna verk-
efni sem ég hef kallað „Hvers vegna?
Vegna þess“. Þar yrði fjallað um
hluti úr okkar nánasta umhveifi frá
vísindalegu sjónarmiði. Hugmyndin
er að svara spumingum eins og hvað
er fjarstýring? Af hverju hitnar inni-
hald glassins en ekki glasið sjálft í ör-
bylgjuofni? Hvað er sónar? Hvað er
sneiðmyndatæki? Og þannig mætti
áfram telja. Markmiðið er að sýna
fram á að vísindi era ekki bara for-
múlur heldur era þau snar þáttur í
daglegu lífi okkar bæði á heimilinu, í
vinnunni og úti í náttúranni. Ég veit
ekki hvaða miðill er heppilegastur
íyrir þetta efni en það gæti vel endað
sem bók.“