Morgunblaðið - 10.07.1999, Blaðsíða 36

Morgunblaðið - 10.07.1999, Blaðsíða 36
: 36 LAUGARDAGUR 10. JÚLÍ 1999 MORGUNBLAÐIÐ UMRÆÐAN Verðhækkanir að undanfórnu AÐ UNDANFÖRNU hafa orðið talsverðar hækkanir á verði vöru og þjónustu. Einkum hafa það ver- ið stjórnvöld, bæði ríki og sveitar- félög, auk fyrirtækja á fákeppnis- markaði, sem þar hafa gengið harðast fram. Þessar hækkanir hafa verið rökstuddar á ýmsan 3>imáta. Tryggingafélögin fela sig á bak við ný skaðabótalög og hafa dembt yfir á neytendur miklum hækkunum á iðgjöldum skyldu- trygginga ökutækja. Olíufélögin hafa hækkað bensínverð á stuttum tíma í þrígang og bera stjórnvöld allavega ábyrgð á einni þeirra. Og Reykjavíkurborg réttlætir 20-30% hækkun á fargjöldum strætisvagna með því að fargjöld hafi verið óbreytt í fjögur ár. Hækkanir á bifreiðatryggingum Samkvæmt upplýsingum Neyt- endasamtakanna eru tjónabætur lægri hér á landi borið saman við aðrar Norðurlandaþjóðir. Þrátt fyrir það eru íðgjöld skyldutrygg- inga á bílum hærri hér en hjá öðr- um Norðurlandaþjóðum. Þetta vekur að sjálfsögðu upp ýmsar spurningar. Er líkamstjón vegna árekstra hér á landi svona miklu meira en í nágrannalöndum okkar? Eru íslenskir ökumenn svona mikl- ir klaufar í samanburði við frænd- ur okkar á öðrum Norðurlöndum? Þetta eru spurningar sem trygg- ingafélögin verða að svara. En það eru fleiri spurningar sem Hækkanir Auk þess sem þessar hækkanir koma illa við neytendur telur Jó- hannes Gunnarsson sýnu verst að verið sé að skrúfa upp gamla verðbólguhugsunar- háttinn. vakna og sem neytendur vilja fá svör við. Sú mikilvægasta er -TiJ ISLEJYSKT MAL Umsjónarmaður Gísli Jónsson 1013. þáttur STURLA Þórðarson (1214-1284) var snillingur. Hann var jafnvígur á bundið mál sem laust og hann var líka lífs-snill- ingur (og er þá síst átt við þess konar frík sem kalla sig „livskunstner"). Hér í blaðinu birtist fyrir skömmu brot úr Hrafnsmálum Sturlu, en það er lofkvæði um Hákon gamla Hákonarson. Mig langar til að taka hér upp fyrri vísuna sem í blaðinu kom. Hún er gott dæmi um snilld Sturlu. I 864. þætti (31. ágúst 1996) reyndi ég að gera ofurlitla grein á málahætti. Til er af honum af- brigðið haðarlag, og rifjaðist þetta upp fyrir mér, þegar ég sá vísuna í blaðinu. Hún verður letruð hér með gömlu lagi til sejlsmukke skibe omkring den kloge kríger." Og svo skulum við hlusta á músíkina í annarri vísu úr sama kvæði. Ég held við kröflum okk- ur fram úr merkingunni: Stóðafstórráðum stýri brimdýra ógnofúrþvegnar jarðir vestrgarða. Færðu hjálmhirða hausa friðlausir jöfri ósvífrum ótta rándróttar. Sturla orti af sömu snilldinni með hvaða bragarhætti sem hann vildi. Hér er ein vísa úr Hákonarkviðu með kviðuhætti, og verður brennuæði manna ekki betur lýst: Svalg hvert hús Glumði á gjalfrtömðum heitum munni Gestils skeiðhestum viðar hundr eldr of allvaldi Verma byggðar ægis nafnfrægjum; ok svipkárr skeinafskautvænum selju rakki skeiðum brimleiðar of garðshlið sólofsigdeili grenjandi fór. snotran óþrotlig. • Vísan er alregluleg undir ha'ð- arlagi, en það verður til með því að setja hendingar (rímorð) dróttkvæðs háttar inn í mála- hátt. Gestill er sækonungur, enda ætlar skáldið að lýsa skipi kon- ungs. Skeiðhestar sækonungsins eru auðvitað ekki venjulegir fák- ar. Farkostur Gestils er skip. Þessir skeiðhestar voru að vísu tamdir, eins og vera ber, en þeir voru gjálfurtamdir. Gjálfur er sjór eða sjávarhljóð, sbr. sækon- ungsheitið Gylfi, og það, að eitt- hvað gengur gylfrum, þegar það gengur upp og ofan. Skipin voru gjálfurtamin, sjóvön. Á þeim var svo mikið gullskraut hjá þessum víðfræga konungi (Hákoni gamla) að það bókstaf- lega glumdi í því. Ægis eldur er gull, allt frá því er Rín bar Fáfn- isarf á haf út. Og í seinni hlutan- um segir að aldrei slokknaði gullsljóminn frá hinum segl- prúðu skipum í flota konungsins. Þetta var glæsileg sigling. Eig- um við svo ekki til gamans að sjá hvernig Finnur Jónsson þýddi þetta á dönsku: „Guldet klang pá de sovante skibe omkríng den navnkundige fyrste; en aldríg slukket guld- glans skinnede fra de Sturla Þórðarson var sem sagt engu minni snillingur á bundið mál en laust. En ein- hvern veginn finnst mér að þetta hafi gleymst á árum áður. Var mér ekki kennt þetta? Eða var ég svona vondur nemandi? Auðvitað lagði nokkurn skugga af föðurbróðurnum Snorra yfir Sturlu. En Sturla var bara betra ljóðskáld en Snorri. Menn létu víst að því liggja að kvæði Sturlu væru ekki frumleg, þótt- ust jafnvel finna enduróm og orðastælingar úr Arinbjarnar- kviðu. Nú hefur Matthías Jo- hannessen skáld og ritstjóri fært að því skemmtileg rök og gild, að Sturla kunni sem best að hafa ort Arinbjarnarkviðu sjálfur, eða þá Ólafur hvítaskáld bróðir hans, annar snillingurinn sem ég vissi fátt um fram eftir árum. íslendingasaga Sturlu er á köflum heldur strembið verk og ekki jafn-skemmtilegt og Heimskringla, en fyrir löngu hafa menn þó áttað sig á snilld bestu kaflanna, eins og lýsing- unni á drápi Vatnsfirðinga, Ör- lygsstaðabardaga með óviðjafn- anlegum eftirleik (og forleik). Eða, þegar hæst rís, frásögninni af Flugumýrarbrennu, sömu- leiðis með frábærum forleik og eftirleik. Ég get nefnt ýmsa menn frá síðari tímum sem að nokkru hafa rétt hlut Sturlu, en enginn hefur gert það af þvílíkum skör- ungsskap sem Matthías Johann- essen, og fer þar saman lær- dómur og skáldleg hugkvæmni, og dirfska. Sjá Bókmenntaþætti (Rvík 1985). • Sturla Þórðarson var ófeigur. Hann náði sjötugsaldri á Sturl- ungaöld og var þó alstaðar þar sem stórir atburðir urðu og lífs- háskinn var mestur. Hann lifði af. Hann var það sem Englend- ingar kalla surviver. Hann var í Apavatnsför. Hann var á Ör- lygsstöðum. Hann var á Flugu- mýri. Hann barðist grjóti á Þveráreyrum. Hann gekk út í opinn dauðann á fund Hákonar gamla, en það var óvart Hákon sem dó. Síðan töfraði Sturla Magnús Hákonarson konung, og þó einkum drottningu hans danska, Ingibjörgu Eiríksdóttur plógpenings. Sturla Þórðarson barg lífi sínu með kveðskap og frásögn sem hann lét frá sér heyra miklu betur en aðrir menn. Hann leysti höfuð sitt með listinni. I formála Sturl- ungusafnsins er honum reistur sístæður varði: „Marga hluti mátti hann sjálfr sjá ok heyra, þá er á hans dögum gerðust til stórtíðinda. Ok treystum vér honum bæði vel til vits ok ein- urðar at segja frá, því at hann vissa ek aivitrastan ok hóf- samastan. Láti guð honum nú raun lofí betrí." • Salómon sunnan kvað: Skorargeir sundreið frá Skólm til að hitta Torfhildi Hólm, en hún þrásat við skriftir og læri ekM lyftir í bókmenntum ofvirk og ólm. Hjálmari Finnssyni frá Hvilft ofbýður hvernig enska er stund- um þýdd orðrétt og vitlaust og það jafnvel á æðstu stöðum. Þrá- stagast er á, t.d., að enginn hafi vitað fyrir hvað Samfylkingin stæði. Þetta átti að merkja hvaða stefnu hún hefði. Við Hjálmar, sem erum þaulvanir smalar, vit- um vel hvað það merkir í ís- lensku að standa fyrir. hvernig farið er með þá peninga sem trygginga- félögin láta í svonefnda bótasjóði? Samkvæmt upplýsingum sem grein- arhöfundur hefur aflað sér, er vinnulag þannig að þegar tjón verður vegna áreksturs er skýrsla send strax til viðkomandi tryggingafé- lags. Tryggingafélagið leggur þegar mat á tjón- ið og setur peninga í bótasjóðinn í samræmi við þetta mat. Það er hins vegar svo að rétt innan við helmingur þessara tjóna verða að raunverulegu tjóni og sem trygg- ingafélögin þurfa að greiða bætur fyrir. Peningarnir Uggja hins vegar árum saman í þessum sjóðum og tryggingafélögin nota þessa fjár- muni m.a. til að lána bÖakaupend- um og eru þessi lán ekki á lágum vöxtum. Þannig nýta tryggingafé- lögin þessa sjóði til að ávaxta vel sitt pund. I Svíþjóð er miðað við að gera upp öll tjón innan þriggja ára og í þeim tilvikum þar sem ekki er um raunverulegt tjón að ræða, renna peningarnir til baka og eru nýttir til að halda niðri iðgjöldum. Hér á landi virðist vinnulagið vera með öðrum hætti og leyfa trygg- ingafélögin sér miklu meira svig- rúm í þessum efnum en trygginga- félög í nágrannalöndum okkar gera. í ljósi þessa er eðhlegt að Fjármálaeftirlitið, sem nú skoðar hækkanir tryggingafélaganna, upplýsi neytendur um hvernig þessu er háttað hér á landi. Bensmhækkanir Það kom verulega á óvart þegar ríkisstjórn stöðugleikans, með fjár- málaráðherra í broddi fylkingar, stóðst ekki mátið að hækka opin- berar álögur á bensín, sem þó voru ærið nógar fyrir. Og olíufélögin hafa ekki látið sitt eftir liggja og hafa hækkað verð þrisvar sinnum frá síðustu áramótum. I tvö síðustu skiptin hafa hækkanirnar verið réttlættar með hækkandi heims- markaðsverði. I fyrra tilvikinu var hækkunin rökstudd með því að heimsmarkaðsverð á olíu hafi rokið upp vegna loftárása á Júgóslavíu. Það vakti því sérstaka athygli að síðasta hækkun kom til fram- kvæmda þegar loftárásunum hafði verið hætt. Neytendur standa hins vegar frammi fyrir því að frá ára- mótum hefur verð á bensíni hækk- að um 13,5%. Það hefur einnig vakið athygli neytenda að þessar hækkanir hafa verið jafn miklar hjá öllum olíufé- lögunum og framkvæmdar á ná- kvæmlega sama tíma hjá þeim öll- um. Það má því ljóst vera að olíufé- lögin hafi haft samráð sín á milli, þótt vissulega sé það rétt sem full- trúi Samkeppnis- stofnunar hefur sagt, að erfitt sé að sanna slíkar fullyrð- ingar. En hvað sem því líður er allavega ljóst að aftur bitnar fákeppnin á neyt- endum. Hækkanir SVR Stjórn Strætis- vagna Reykjavíkur hefur beint þeim til- mælum til borgar- ráðs, að það staðfesti Jóhannes ákvörðun um mikla Gunnarsson hækkun á fargjöld- um SVR. Eins og nefnt var hér að framan er 20-30% hækkun fargjalda réttlætt með að fargjöld hafi ekki hækkað undan- farin fjögur ár. Ekki ætla ég að deila við forráðamenn SVR um þessi rök. Það er þó ljóst að það eru eingöngu fyrirtæki á fákeppn- is- eða einokunarmörkuðum sem geta hagað sér á þennan hátt. Fyr- irtæki sem starfa á samkeppnis- markaði eiga aðeins um eitt að velja, að hagræða, vilji þau halda velh, enda býður samkeppnin ekki upp á annað. En SVR hefur einok- unaraðstöðu og getur því gert það sem það vill. Hvort þessi aðgerð verði hins vegar til að auka far- þegafjöldahn skal ósagt látið. Það er allavega Ijóst miðað við þá stefnu í umhverfismálum og sem eðlilegt er að taka tillit til, að reyna að draga úr loftmengun frá einka- bflum, að ákvörðun stjórnar SVR gengur þvert á slíka stefnu. Þegar þetta er skrifað liggur ekki ljóst fyrir hvort borgarráð staðfesti þessa ákvörðun stjórnar SVR, en vissulega geri ég mér vonir um að borgarráð hafi vit fyrir stjórn SVR í þessu máU. Lokaorð Auk þess sem þessar hækkanir koma iUa við neytendur, er þó sýnu verst að hér er verið að skrúfa upp gamla verbólguhugsunarháttinn. Það er einfaldlega verið að gefa til kynna að nú sé í góðu lagi að hækka verð og það helst ríflega. Það er sorglegt þegar opinberir að- Uar ganga fram fyrir skjöldu með þessum hætti. Ríkisstjórn sú sem nú situr kennir sig við stóðugleika. Það er ljóst að þær hækkanir sem hér hafa verið nefndar, eru í engu samræmi við stefnu ríkisstjórnar- innar. Því vænti ég þess að ríkis- stjórnin grípi með virkari hætti gegn þeim hækkunum sem nú ganga yfir neytendur. Því verður vart trúað að ríkisstjórn stöðug- leikans sætti sig við verðbólgu á nýjan leik, aUavega gera neytendur það ekki. Höíundur er formaður Neytenda- samtakanna. Davíðs vídeó í Morgunblaðinu í gær staðfestir upplýs- ingafulltrúi Landssím- ans rhf. efnislega rétt- mæta gagnrýni á sjón- varpsrekstur Lands- símans eftir breið- bandinu, Breiðvarpið. Upplýsingafulltrúinn neitar að vanda upp- lýsingum, en viður- kennir þó að tekjur Landssímans af Breið- varpinu séu hverfandi og langt því frá að mæta gríðarlegum kostnaði við lagningu breiðbandsins. I öðru lagi staðfestir hann að til að drýgja tekjur breiðbandsins ætli þetta ríkisfyrirtæki að fara að leigja myndir eftir breiðbandinu (e. pay pr. view) þótt þeim Lands- símamönnum þyki vídeóleiga ekki nógu fínt orð um fínu græjurnar Helgi Bjðrvar sínar. Þá boðar upp- lýsingafulltrúinn að enn fullkomnari myndbandaleiga sé væntanleg hjá ís- lenska ríkinu, en hana kýs hann að kalla Kvikmyndaveitu. Athyglisvert er að þeir Landssíma- menn/sjálfstæðismenn sjá ekkert athugavert við að ríkisfyrirtæki í einokunaraðstöðu noti milljarða niður- greiðslu ríkisins til að ryðja sér til rúms á fjölmiðlamarkaði með Breiðvarpinu og síðan á myndbandaleigumarkaðnum. MUljarðaoffjárfesting af almannafé í samkeppnisrekstri finnst þeim bara alveg sjálfsögð. Þeir reyna að vísu að skrökva því að þeir hafi bara sóað einum milljarði í þetta
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.