Lesbók Morgunblaðsins

Ulloq
Ataaseq assigiiaat ilaat
Saqqummersitaq pingaarneq:

Lesbók Morgunblaðsins - 24.12.1986, Qupperneq 42

Lesbók Morgunblaðsins - 24.12.1986, Qupperneq 42
Geirlaug og bömin. Aftari röð frá vinstri: Dagbjört, Ragnheiður, Ólafur Tryggvi, Valgerður, Helga, Þorgils Guðmundur. Sitjandi í fremri röð: Sigurlaug, Svafa, Geirlaug og Dagný. þeklqa, undrast hversu fólk þetta dregur fram lífið, einkum þegar ekkert aflast. Þurrabúðir eru venjulega illa hýstar. Vegg- ir eru illa hlaðnir úr torfi og grjóti og óþiljaðir innan, en tréverk úr lélegu birki eða jafnvel hvalsrifi í viðar stað. Þakið er úr vondu torfi og sjaldan grasi gróið.“ Þar sem þurrabúðarfólk gat ekki haidið neinar skepnur varð það að lifa alfarið af sjófanginu og því, sem það gat keypt sér úr verzlunum af mjölmat og ef ekki var algert ördeyðu ár í aflabrögðum, gat þurra- búðarmaðurinn skipt við bændur, látið þá hafa skreið fyrir smjör og kjöt. Þurrabúðar- maðurinn fékk sinn fiskhlut til verkunar og sölu. Það var ekki mikið til að verzla með, ef ekki voru nema nokkrir fiskar í hlut eft- ir vertíðina, eins og fyrir gat komið og æði oft á árabátatfmanum, en einnig komu góð ár, kannski með lestarhluti, 1200 í hlut, og þá björgulegt við sjóinn, einnig í þurrabúð. Stundum komu mörg aflaleysisár í röð, ýmist af fiskleysi eða gæftaleysi, og þá ekki nema von, að sú spuming vaknaði: „Hvemig gat þurrabúðarfólk dregið fram lífið í slíkum árum? Fjölskylda Þorgilsar fékk inni fyrsta árið í Hlíð, litlu býli skammt frá Görðum. Nú man enginn Hlíðarbæinn, hann er löngu horfinn, eins og öll gömlu býlin og tómthús- in í Garðahverfi en þau voru 20 talsins út strandlengjuna frá Langeyri og út að Hlíðsnesi. Það örlar á stöku tóft, en margar svo gerhorfnar að erfítt er að gera sér grein fyrir hver afstaða býlanna og tómthúsanna var hvers til annars. Þau stóðu þó örugg- lega mjög þétt mörg í nánd við Garða, og af því nafngiftin, Garðahverfi. Hlíðarbærinn hefur verið áþekkur þeim, sem hér er myndin af, þau vom svona kot- býlin f þennan tfma og Hlíðarbúið var ekki stórt, ein kýrin, 5 ær, 6 lambskotur, 1 geml- ingur, 3 hestar, 2 tryppi og eitt 2ja mannafar. Það er þó efamál að Þorgils hafi fengið bátsrúm þar, því að nógir voru mennimir í Hlíð til að manna tveggja manna far. Þar var 21 maður saman kominn þegar fjölskylda Þorgilsar var þangað flutt. Það hefiir verið meira hjartarými húsráðenda í Hlíð, en húsrými þeirra. Nú halda menn að þessu sé víða öfugt farið með þjóðinni. Það kemur áhyggjusvipur á húsráðendur, sem ekki sjá til veggja f húsum sínum, ef það kemur uppá fyrir þeim, að þurfa að hýsa næturgest. Þessari aðkomuíjölskyldu Þorgilsar Gunnarssonar gekk illa að koma sér fyrir til langrar dvalar f sama stað og hraktist milli tómthúsa í Garðahverfí, og hefur því eflaust valdið, að uppflosnað sveitafólk í harðindunum, sem yfír gengu, hefur þrengt að Garðhverfingum. Það var mikið reik á fólki á harðindatímum og sveitafólkinu gekk oftast illa að fá fasta búsetu við sjóinn. Segir nú ekki af þessari fjölskyldu hér fyrr en 1876 á Hóli, tómthúsi í túnjaðrinum á Görðum. Þar hefst hún við tvö síðustu bjargarleysisárin. í árferðisannál um árið 1877 segir svo: „Sunnan til við Faxaflóa voru þá mikil bjarg- ræðisvandræði vegna fiskleysis þetta ár og undanfarið ár og voru mörg heimili bjarg- þrota." En þessi var síðast hryðjan undir batnandi veður. í hönd fóru þijú góð aflaár með góðu fiskverði, allt að 60 kr. skippund- ið, sem áður var lengi 30-35 kr. — og nú breyttist sóknin: sexæringur fyrir landi nær því á hveiju býli og sótt um víðan sjó, útá Bollasvið, vestur í Rennur, suður í Leirusjó. Við grípum þar niður í sögunni, að Einar Þorgilsson fermist frá Hóli 1877, í jakka, sem ellefu drengir höfðu áður fermst í, en hver saumaði hann svo traustlega 1866 vit- um við ekki. Helga, móðir Einars, bakaði vatnslummur til að gæða á fermingarbam- inu og gera fólki sínu dagamun. Þeir tímguðust vel, synir Helgu, þótt engin væri mjólkin; hún hefur kunnað að gera þeim mat úr sjófanginu. Það er lítil saga bókuð af Helgu, eins og af húsmæðrum allra tíma, þær verða frægar af sonum sínum, líkt og synimir af verkum sínum. Ásmundur var 1877 farinn að heiman til róðra inn á Seltjamamesi, þar hafði verið meiri driftin í sókninni. Þorgils var orðinn fullgildur til róðra, þegar góðu árin gengu yfir, því hann var bráðþroska og karl- menni. Einar byijaði einnig að róa um fermingu. Það var hörgull á mönnum í Garðahverfi, þegar menn fóm almennt að róa þaðan sexæringum í stað 2ja manna faranna áður. Einar var hraustmenni, tæp- ast eins burðarmikill og Þorgils bróðir hans, sem bar hálftunnu sekki sinn undir hvorri hendi frá sjó og heim að Hlíð, en Einar var meiri skarpleika maður. í róðri sneri hann á bróður sinn í skorpunni, en Þorgils sneri af sér í langróðri. Einar var glímumaður ágætur sem ungur maður. Hin góðu ár, 1878—1880, hafa án efa valdið því, að haustið 1881 fer pilturinn Einar úr þurrabúðinni á Hóli í framhalds- deild, sem þá var búið að stofna við Flens- borgarskóla. Skólaganga Einars utan frá Hóli í Garðahverfi inní Flensborg í Hafnar- fírði hvem virkan dag frá því í september og framí endaðan marz, er efni í dálitlar vangaveltur. Leiðin er um 2ja tíma gangur í góðu færi, en það hefur bara sjaldan verið á þessari leið. Leiðin lá eftir götutroðningun- um yfir hraunklif og malir og í votviðrum varð götuslóðinn að moldareðju og mýrarfen illfær á leiðinni. Einar hefur þurft að leggja af stað kl. 6 á morgnana, og í svartasta skammdeginu gengið alla leiðina í myrkri. Þama er sjaldan bjart af snjó, og það hafa verið hinar stórelldu suðaustan og suðvestan rigningar, sem tíðar eru á þessum slóðum, sem hafa leikið piltinn verst á hinni löngu göngu sinni. Svo undarlegt sem það virðist, kunnu íslendingar aldrei ráð til að veija sig fyrir regni né bleytu i fætur við vinnu eða ferða- lög á landi. Nóg höfðu þeir þó af skinnunum og kunnu snemma að gera sér vatnsheld sjóklæði. Regnheldar yfirhafnir eða vatns- heldan skófatnað áttu engir nema þá úti- legumenn, þeir vörðu sig fremur með skinnum en bændafólk. Vaðmálsburumar voru þess einu yfírhafnir og svo góðar, sem þær voru í frostum, voru þær slæmar í vot- viðri. Það má ætla að það hafi oft dignað í klæðum Einars í landsynningnum eða út- synningunum á leið að heiman eða heim. Þó hann sé landsunnan að morgni við suður- ströndina, gengur hann oft í hann útsunnan um daginn, og margan daginn hefur Einar áreiðanlega fengið landsynningsrigninguna í fangið á leið í skólann en útsynnings- hiyéjur í fangið á heimleið, og margan daginn setið blautur á skólabekknum. Gigt- ina, sem þjakaði hann snemma ævinnar, einkum fótagigt, má eflaust rekja til þess, að hann hefur oft og lengi verið blautur í fætur. En það gerðist fleira markvert með þess- ari fjölskyldu, nú þegar drengimir vom orðnir stálpaðir og góðæri við sjóinn. í fardögum 1881 flutti fjölskyldan að Hlíð og hafði Þorgils Gunnarsson þá keypt hálfa jörðina og var þá lokið þurrabúð þess- arar Qölskyldu. Nú var fengin grasnyt fyrir eina kú og nokkrar kindur, hægt að rækta kartöflur og rófur og stinga upp mó. Einar hélt áfram skólagöngunni á vetmm, ekkert hafði þó stytzt fyrir honum leiðin, það var skammt á milli Hóls og Hlíðar. Á vorin og frammá haust, reri hann að heiman, annars fóm margir Garðhverfingar í kaupavinnu austur í sveitir á summm, að vinna sér fyr- ir smjöri og kjötmeti, þeir sem bjuggu í þurrabúð. Einar lauk prófi úr Flensborg í apríl 1884 með góðum vitnisburði eða „dável", sem merkt mun hafa „mjög gott“ í einkunnagjöf- inni. Aðstæður hafa tæpast verið ýkja góðar hjá Einari til heimanámsins, að minnsta kosti ekki fyrsta veturinn meðan fjölskyldan var á Hóli. Þar vom yfir vetrarvertíðina, auk heimmaanna, vermenn Garðaprests og vandséð hvar Einar hefur haft næði til heimanámsins. Einhvers staðar hefur hann borað sér í skot til að lesa við tým frá lýsi- skolu. Einar hugði á lengra nám og hóf strax um sumarið að lesa undir Latínuskólann hjá séra Þórami í Görðum. En það hafði bmgð- ið til hins verra með bjargræðið. í árferðis- annál segir svo um árið 1884: „Almennur sultur og bjargræðisvandræði vom með öllum Faxaflóa og bætti það ekki um, að þeir, sem fóm í kaupavinnu austur í sveitir, urðu að fara heim vinnulausir á miðju sumri, þegar hætt var að vinna að heyvinnu vegna óþerranna. Mörg heimili vom bjargarlaus og var nokkuð bætt úr með landsjóðslánum." Það varð ekkert úr Latínuskólagöngu Einars Þorgilssonar og var þá einsýnt um framtíðarstarfíð. Þetta haust bar svo til, að Einar er á vappi í kringum gamalt 4ra manna far, sem lá á hvolfí uppi á kambi og vöflur á bóndan- um sem átti það, hvort það svaraði kostnaði að gera við skriflið. Þar sem Einar er að athuga bátinn, kem- ur eigandinn að og spyr, hvort hann eigi að selja honum fleytuna. Einar segir engin efni til þess að kaupa, en spyr hvort bónd- inn vilji ekki lána sér bátinn, ef hann geri hann sjófæran og það verður. Þessu fari róa þeir bræður svo 1885. Einar tók að sér kennslu í Flensborg um veturinn eftir áramót 1886, en um vorið eða í marz, kaupa þeir bræður gamlan sexæring og það taldi Einar upphaf útgerðar sinnar. Þótt Einar væri yngri þeirra bræðra varð hann formaðurinn, og hann varð strax af- berandi harðsækinn og aflamaður. Hann tók fljótt að leiða sóknina í hverfinu. Óli Garða var einn frægur formaður á útvegi Garða- prests, og það var á einu kvöldi í slæmu veðri, að Óli sagði mönnum sínum að þeir mættu eiga víst að fá að sofa af nóttina fyrir sér. En svo stutt var á milli bæja og tómthúsa þama í hverfinu að Óli vaknar um nóttina við það að „Hlíðarmenn voru famir að rifa mölina, Einar Þorgilsson var þá nýbyijaður formennsku og mjög kapp- gjam,“ segir í frásögninni, sem til er á bókum af því að um mannskaðaveður var að ræða og Óli Garða lenti í hrakningi. Hann vakti menn sína og reri. Óli reri út á Svið, en Einar suður undir Stapa og reyndist það vænlegra. Einari hlekktist ekki á og fórust þó margir í þessu veðri í lok marz 1886. Þorgils, faðir þeirra bræðra, lézt um haustið 1886 og tóku þeir bræður þá við Hlíðarbúinu með móður sinni og var Þor- gils skrifaður fyrir búinu, því að Einar hafði ekki til þess aldur, en hann mun hafa verið fyrir þeim bræðmm í allri ráðsmennsku og þeirra meiri framkvæmdamaður. Það háði Þorgilsi líka að sagt er að hann væri vínhneigður, en Einar bragðaði aldrei vín og snemma hætti hann að drekka kaffi, ef hann gerði það þá nokkum tíma. Hann var ekki óreglumaður um ævina, Einar Þorgils- son, nema hann mun hafa tekið í nefið. Þeim bræðram og móður þeirra búnaðist svo í Hlíð, að bústofninn þrefaldaðist á nokkram árum, og þeir keyptu 2ja manna far til að eiga með sexæringnum og síðan annan sexæring, sem Þorgils varð formaður á. Árið 1895 kvæntist Einar heimasætunni í Pálshúsum, býli skammt frá Hlíð, Geir- laugu Sigurðardóttur af hafnfirzkum ættum; ættfaðirinn Þorsteinn bóndi á Hval- eyri 1770. Sama ár og Einar kvænist stofnar hann pöntunarfélag og veitti því forstöðu í tíu ár, og 1897 var hann skipaður hrepps- stjóri Garðahrepps og 1898 hafði hann forgöngu um stofnun útgerðarfélags til kútterakaupa og var þannig með fyrstu mönnum til þeirra kaupa. Vorið 1900 keypti hann Óseyri í Hafnarfirði og fluttist þangað og þar hóf hann verzlun og fiskkaup og útgerð og var þá hafinn jarldómur hans í Hafnarfirði. Og gerist nú sagan hér í Les- bók staksteinótt, því að hvorttveggja er að sagan er mikil en plássið lítið. Einar stofn- aði Útgerðarfélagið við Hafnarfjörð á árinu 1901 og keypti það félag kútterana Sur- prise og Litlu Rósu og leigði með kúttera, því að hann hóf mikil fiskkaup, verkaði og keypti fískinn af eigin skipum og stoftiaði strax til mikilla viðskipta við Strandamenn og Suðumesjamenn og hélt þeim viðskiptum alla sína tíð og að nokkra leyti má segja, að þau viðskipti yrðu grandvöllurinn undir veldi Einars, því að þessir fiskseljendur komu með góðan físk. Einar efnaðist fyrst og fremst á fískkaupum; hann var allra manna hyggnastur fiskkaupmaður. í öllum þeim sviptingum sem urðu með fískkaup- mönnum í Hafnarfirði á fyrsta og öðram tug aldarinnar, var Einar Þorgilsson sá eini, sem aldrei bar hallt höfuð í þeim viðskipt- um. Hver einasti og einn hinna samtíma manna hans missti allt undir kvið á ein- hveiju skeiði fiskkaupa sinna. Gangurinn var sá, að menn fylltust offorsi þegar góður Surprise, nýsköpunartogarinn. Vélbáturinn Fákur.

x

Lesbók Morgunblaðsins

Direct Links

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.