Lesbók Morgunblaðsins - 20.12.1993, Blaðsíða 24

Lesbók Morgunblaðsins - 20.12.1993, Blaðsíða 24
Stefnumót við Munch llir þekkja „Ópið" sem Edvard Munch málaði fyrir réttum 100 árum og verður að öllu saman- lögðu að teljast frægasta verk hans. Mannleg vera, sem líkist þó helzt vofu, æpir í tryllingi og tekur um leið fyrir eyrun; augun eru næst- um hvít. Að baki er kvöldhiminn og sjávar- strönd. Veran er á leið yfir brú og menn á eftir henni, en við vitum ekki hversvegna hún er svona angistarfull; hversvegna húh æpir. Peirri spurningu svarar málarinn ekki, en menn segja: Þetta er óp allra sem þjást og myndin lýsir jafnframt óttanum við hið óvænta. Með þessari mynd má segja að Munch hafi lagt grundvöllinn að expres- sjónismanum, sem þýzkir málarar tóku flestum framar uppá sína arma á árunum 1905-15. Áherzlan þar er á tjáningarríkt innsæi; þetta er aðferð sem hentar vel til að útmála sálarástand. 4- > Heilli öld eftir að EDVARD MUNCH málaði sumar af sínum kunnustu myndum er hann ennþá risinn í myndlist Norðurlanda og raunverulega sá eini meðal norrænna myndlistarmanna sem rís alveg undir því að vera kallaður heimsfrægur. Eftir GISLA SIGURÐSSON II Á Munch-safninu í Osló var margt um manninn þennan dag í septemberbyrjun. Þar voru Japanir og aðrir Austurlanda- menn líklega í meirihluta, en þar voru líka Spánverjar og ítalir og nokkrir bandarískir blökkumenn. Og að sjálfsögðu landar mál- arans. Fólk kemur langt að í einskonar pflagrímsfór á Munch-safnið í Osló og mað- ur varð greinilega var við sambland af and- akt og aðdáun. Hér birtist það sammann- lega sem allir geta skflið og jafnvel heim- fært uppá sjálfa sig: Æskan, ástin, afbrýðis- semin, óttinn, sjúkdómarnir og dauðinn. En umfram allt einnig fegurðin; sú fegurð sem birtist í lit, teikningu og frábærum efnistökum meistarans. Eg tók eftir því að sumir voru að leita að frægum lykilmyndum Munchs; myndum sem ævinlega sjást í þeim fjölmörgum bók- um, sem út hafa komið um lífsverk hans. Þar á meðal er „Ópið", „Dauðaherbergið", „Veika systirin", „Madonna" og „Lífsdans- inn". Munch málaði þessar myndir oftar en einu sinni, sumar margoft, og hann vann af þeim útfærslur í grafík. Flestar þessar lykilmyndir eru ekki í Munch-safninu, heldur í vörzlu Nasjona- lgalleriet,, sem er Ustasafn norska ríkisins og er einnig í Osló. Þegar Munch var orð- inn frægur í útlöndum voru þessar myndir keyptar af honum. En honum þótti næstum óbærileg tilhugsun að sjá af „börnunum sínum" eins og hann sagði, og málaði þá aðra útgáfu til þess að eiga sjálfur. í raun- Edvard Munch skömmu fyrir andlát sitt í vinnustofunni á Ekely. „Sjálfsmynd með víni", 1906. inni má segja að fá, en afar hugstæð mynd- efni, hafi hann verið að mála aftur og aftur alla ævina. „Veiku systurina" málaði hann sex sinnum. I Munch-safninu var að vísu ein af þekkt- ari myndum málarans uppi: Sjálfsmynd frá 1940 sem hann nefndi „Milli klukkunnar og rúmsins" og er sú síðasta af mörgunx sjálfsmyndum hans. Hann átti þá fjögur ár ólifuð; dó í janúar 1944. Munch er í flokki með Rembrandt og fáeinum öðrum málur- um, sem hafa málað sjálfa sig af kostgæfni - og miskunnarleysi - frá unga aldri og framá grafarbakkann. í nýlegri og ágætri bók dr. phil. Rögnu Stang um „Muneh-men- nesket og kunstneren", er fyrsti kaflinn einmitt um þennan þátt í list hans. Á elztu myndunum sjáum við fallegan ungan mann, enda er hann tæplega tvítugur. Aldeihs makalaus þroski og færni birtist síðan í sjálfsmynd með sígarettu, sem er kápu- mynd bókarinnar og þegar Munch málar hana, hefur hann aðeins tvö ár um tvítugt. Og á sama ári má segja að hann „taki kúrs- inn" til framtíðarinnar með „Sjálfsmynd í Víti" sem gefur þá þegar hugmynd um andlega vanlíðan. Á sjálfsmynd frá 1904 er hann í senn heimsmannslegur og glæsilegur fullþroska maður; málar sig þá með pensil í hendi. En svipmótið er breytt og þunglyndi'ð farið að gera vart við sig fyrir alvöru þegar hann málar „Sjálfsmynd með víni" úti í Þýzka- landi 1907, þá 44 ára. Liðlega áratugi síðar málar hann sjálfan sig fárveikan af spönsku veikinni og í fjölmörgum sjálfsmyndum frá síðari áratugunum í lífi hans, útmálar hann líkamlega hrörnum sína í bland við andlega vanlíðan. Þá notar hann litinn tiJ þess að undirstrika geðslag og sálarástand; málar sig stundum eldrauðan, stundum grænan í framan eða gulan. III I öllum pælingum Munchs um gleði og þjáningar lífsins er konan rauði þráðurinn. Sjálfur hafði hann þann glæsibrag til að bera að hann hlaut að vekja áhuga hjá konum, - og hann hafði eðlilega og jafnvel mjög sterka náttúru til kvenna. En hann kvæntist aldrei og sleit sig lausan þegar ung og vel efnum búin stúlka, landi hans, vildi krækja í hann. Þar kom ekki síst til sú skoðun hans, að hann væri fæddur með „spírur" geðveiki úr föðurættinni og berkla úr móðurættinni. Honum fannst að hann mætti ekki eignast afkomendur vegna þessa og auk þess hafði hann snemma ákveðið Edvard Munch, 22 ára. að myndlistin skyldi vera eitt og allt í lífi hans; engin kona kæmist þar á milli. Þessi afstaða olli samt gífurlegri tog- streytu í lífi hans. Ottánn við ættarsjúkdó- mana hafði hann alið með sér frá barn- æsku, en það er athyglisvert að hamrtaldi þann ótta verðmætan, því hann var forsend- an fyrir list hans. Sjálfur skrifaði hann svo: „Þessum veikleika vil ég halda; hann er hluti af sjálfam mér. Ég vil ekM losna við sjúkdóminn, hversu mjög er ekki list mín skuldbundin honum." Svo virðist sem samband Munchs við konur hafi verið mótað fremur af kvöl en sælu. Kvöl afbrýðisseminnar er honum svo hugstæð, að aftur og aftur skýtur þessu myndefni upp, - oftast með tvehnur karl- mönnum og einni konu. Bæði þá og í ýms- um öðrum myndum er konan túlkuð sem „femme fatale", skaðræðiskvendið, eða vampíra sem sfgur úr mðnnum blóð. Jafn- vel Madonna - hin elskandi kona - gæti virzt til í tuskið. En stundum, til dæmis í portrettum, málar hann konur hlutlaust og án áherzlu á kynferðislegu hliðina. Svo er til dæmis um mynd hans af Inger systur sinni. Þar sjáum við svartklædda, siðprúða og guð- hrædda, norska stúlku og í þeim búningi sem borgaraleg tízka bauð. Og Karen móð- ursystur sína, sem hann átti svo mikið að þakka, málaði hann af sýnilegum kærleika. 24 -h

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.