Morgunblaðið - 22.06.2001, Blaðsíða 44

UMRÆÐAN
44 FÖSTUDAGUR 22. JÚNÍ 2001 MORGUNBLAÐIÐ
LAGADEILD Há-
skóla Íslands er hluti
af hinu alþjóðlega há-
skólasamfélagi – á
sama hátt og á við um
allar aðrar deildir Há-
skólans. Stefnt er að
því, að gæði kennslu
og rannsókna við
deildina fullnægi sam-
svarandi kröfum og
gerðar eru til hlið-
stæðrar háskólastarf-
semi við virta erlenda
háskóla, einkum með-
al annarra Norður-
landaþjóða. Um langt
skeið hefur deildin
haldið uppi margvís-
legum samskiptum við samsvar-
andi deildir og rannsóknastofnanir
við ýmsa erlenda háskóla, fyrst og
fremst í Vestur-Evrópu og Banda-
ríkjunum en einnig víðar, og
tengslin við lagadeildir sumra há-
skóla meðal frændþjóða okkar á
Norðurlöndum hafa löngum verið
mjög náin, enda má með sanni
segja að margt sé líkt með skyld-
um.
Fjölmargir íslenskir lögfræðing-
ar hafa farið til framhaldsnáms við
erlenda háskóla og á síðari árum
hefur, sem betur fer, færst mjög í
vöxt að íslenskir laganemar dvelj-
ist um eins eða tveggja missera
skeið við lagadeildir erlendra há-
skóla eftir ákveðnu kerfi, sem kom-
ið hefur verið á, einkum meðal
Evrópuþjóða, og fái það nám síðan
viðurkennt, er þeir snúa aftur til
lagadeildarinnar hér
til að ljúka námi sínu.
Samskipti Orators,
félags íslenskra laga-
nema, við samsvar-
andi námsmannafélög
meðal ýmissa annarra
þjóða hafa einnig ver-
ið virk og öflug og
leitt til mikilla kynna.
Ekki fer á milli
mála, hvert gagn ís-
lenskum lögfræðing-
um og lögvísindum
hefur stafað af þess-
um samskiptum öllum.
Kynni íslenskra lög-
fræðinga og laganema
af réttarumhverfi
meðal annarra þjóða (sumra okkur
framandi) hafa tvímælalaust dýpk-
að og breikkað menntun þeirra,
opnað þeim sýn til nýrra lausna á
lögfræðilegum vandamálum eða
viðfangsefnum og greitt fyrir fag-
legum samskiptum við erlenda
starfsbræður og -systur sem og við
aðra erlenda menn, eins og nauð-
syn ber til í starfi löglærðra manna
nú á tímum.
En hitt er ekki síður mikilvægt,
að á vit lagadeildar Háskóla Ís-
lands leiti erlendir fagmenn, annað
hvort til að miðla fræðslu eða til að
afla sér hennar hér á landi. Rann-
sóknaháskóli á borð við Háskóla
Íslands, sem vill sitja við sama
borð og aðrir virtir háskólar um
víða veröld, verður m.a. að laða til
sín erlenda vísindamenn og stúd-
enta til að auðga og styrkja starf-
semi sína. Annars er augljós hætta
á einangrun, faglegri stöðnun og
um leið afturför. Þetta á við um all-
ar deildir Háskólans – lagadeild
ekki síður en aðrar deildir.
Lengi voru ýmsir annmarkar á
því, að lagadeild gæti boðið erlend-
um laganemum upp á nám hér,
sem gæti verið formlegur liður í
laganámi þeirra í heimalöndunum.
Möguleikar til þessa komu fyrst til
sögunnar, svo að um munaði, eftir
að íslensk stjórnvöld gengu að
gagnkvæmum samningum við
menntamálayfirvöld margra ann-
arra þjóða, sem ætlað er að auð-
velda stúdentum að stunda há-
skólanám í öðrum löndum en
þeirra eigin. Á síðari árum hefur
lagadeild notið góðs af styrkjum
frá Evrópubandalaginu fyrir til-
stilli hinnar svonefndu Erasmus-
áætlunar, sem ætlað er að örva
námsferðir stúdenta og kennara,
þannig að allnokkur fjöldi erlendra
laganema hefur átt þess kost, fjár-
hagslega, að nema um nokkurt
skeið við deildina með fullum vel-
vilja þeirra háskóla, sem þeir eru
skráðir við í sínum heimalöndum.
Einnig hafa nokkrir laganemar frá
öðrum Norðurlandaþjóðum stund-
að hér nám með styrkjum, sem
fjármagnaðir eru af Norræna ráð-
herraráðinu.
Haustið 1995 voru fyrst tekin
upp reglubundin námskeið fyrir er-
lenda stúdenta við lagadeild. Síðan
þá hefur verið boðið upp á nám á
ensku, á hverju haustmisseri, í
völdum námsgreinum lögfræðinn-
ar, sem skírskota bæði til fjöl-
þjóðlegra réttarreglna og íslensks
lagaumhverfis, þ.e. í samanburð-
arrefsirétti, Evrópurétti, réttar-
sögu og hafrétti. Námskeið þessi
hafa yfirleitt verið sótt af 10-15
laganemum, sem eru á lokastigi
háskólanáms í sínum löndum, og
hafa þeir síðan fengið námskeiðin
viðurkennd í heimaháskólum sín-
um, þegar þeir snúa aftur til
þeirra. Hafa nemendurnir komið
frá ýmsum löndum Evrópu og er
rétt að benda á, að Norðurlandabú-
ar hafa verið þar í miklum minni
hluta.
Mikil eftirspurn hefur einnig
verið eftir því, að deildin byði upp
á sambærilegt nám á vormisseri ár
hvert. Má í því sambandi m.a.
benda á, að sumir hinna erlendu
nemenda hafa fengið styrki til heils
árs náms hérlendis og er því baga-
legt ef ekki reynist unnt að mæta
þörfum þeirra til fullnustu, en eins
er hitt, að forsvarsmenn ýmissa er-
lendra háskóla hafa bent á, að ef
lagadeild geti ekki boðið upp á
heils vetrar nám fyrir erlenda
nemendur geti hæglega farið svo,
að þeir sömu háskólar muni ekki
sjá sér fært að taka við íslenskum
laganemum til náms í svo langan
tíma.
Á því vormisseri, sem nú er senn
liðið, var því, í fyrsta sinn, boðið
upp á skipulegt viðbótarnám, á
nýjum námskeiðum á ensku fyrir
erlenda laganema. Er þar um að
ræða valin efni úr réttarheimspeki
og stjórnskipunarrétti ásamt sér-
greindum Evrópurétti. Jafnframt
hefur verið ákveðið, að á næsta
vormisseri verði aukið við nám-
skeiði í alþjóðlegum umhverfisrétti
– og enn þyrfti að bæta við nám-
skeiði síðar ef tök verða á, t.d. í al-
þjóðlegum mannréttindareglum.
Skemmst er frá því að segja, að
námskeið þessi hafa mælst mjög
vel fyrir meðal þeirra erlendu laga-
nema, sem hafa sótt þau. Hefur
þeim yfirleitt fallið dvölin hér vel
og farið heim góðri reynslu ríkari.
Erlendu stúdentarnir hafa, allir
sem einn, verið þjóðum sínum og
háskólum til sæmdar og lífgað
mjög upp á starfið og félagslífið í
lagadeild, enda hafa íslenskir laga-
nemar m.a. lagt sig fram um að
sinna þeim og aðstoða á alla lund,
auk starfsmanna deildarinnar sem
og Alþjóðaskrifstofu háskólastigs-
ins, sem hefur milligöngu um
námsvist erlendu stúdentanna hér.
Þessi nýi og spennandi þáttur í
starfi deildarinnar krefst hins veg-
ar mannafla og fjár, sem ekki ligg-
ur á lausu. Honum verður ekki
haldið uppi nema skilningur há-
skólayfirvalda og annarra stjórn-
valda sé tryggður, þannig að
treysta megi á auknar fjáraveit-
ingar í þessu augnamiði.
Erlendir nemendur við
lagadeild Háskóla Íslands
Páll
Sigurðsson
Lagadeild
Þessi nýi og spennandi
þáttur í starfi deildar-
innar, segir Páll Sig-
urðsson, krefst hins
vegar mannafla og fjár,
sem ekki liggur á lausu.
Höfundur er forseti lagadeildar
Háskóla Íslands.
LANDSVIRKJUN
hefur sent Skipulags-
stjóra gögn vegna
mats á umhverfis-
áhrifum svokallaðrar
Kárahnjúkavirkjunar.
Í framhaldi hafa
sprottið nokkrar deil-
ur um ætlaða arðsemi
framkvæmdarinnar.
Meðal annars hefur
verið deilt um líklega
þróun álverðs næstu
60 til 100 árin enda
hafa deilendur gengið
útfrá að verð á fram-
leiðslu virkjunarinnar
verði tengt álverði.
Ég álít skynsamlegra
að skoða framleiðslukostnað á
orkueiningu frá Kárahnjúkavirkj-
un og bera saman við orkuverð
sem stórkaupendum stendur til
boða annars staðar í heiminum.
Kostnaður við að framleiða
raforku með vatnsafli
Þessi kostnaður er í grófum
dráttum þríþættur: Í fyrsta lagi
fjármagnskostnaður, þá daglegur
rekstrarkostnaður og loks um-
hverfiskostnaður. Fjármagns-
kostnaðurinn ræðst annars vegar
af fjárfestingarkostnaði og hins
vegar af því hvaða ávöxtunarkrafa
er gerð. Þeim mun hærri ávöxt-
unarkrafa, þeim mun hærri fjár-
magnskostnaður. Rekstrarkostn-
aður raforkumannvirkja ræðst af
umfangi mannvirkjanna og um-
hverfiskostnaðurinn af því hversu
verðmætri náttúru er raskað.
Skoðum nú hvern kostnaðarþátt
fyrir sig.
Fjármagnskostnaður
Til að reikna árlegan fjármagns-
kostnað þarf upplýsingar um fram-
kvæmdakostnað og ávöxtunar-
kröfu. Ráða má af
ýmsum ummælum
forráðamanna Lands-
virkjunar að fram-
kvæmdakostnaður sé
einhvers staðar á
bilinu 100 til 120
milljarðar króna. Inn
í þær upphæðir vant-
ar eðlilega kostnað við
mótvægisframkvæmd-
ir sem Skipulagsstjóri
og umhverfisráðherra
kunna að krefjast
verði framkvæmda-
leyfi veitt. Vitnað hef-
ur verið til ummæla
fyrrverandi iðnaðar-
ráðherra þess efnis að
rétt sé að miða við 5-6% ávöxt-
unarkröfu.
Undirritaður telur líklegt að
Landsvirkjun geri hærri ávöxtun-
arkröfu til eiginfjár en þessu nem-
ur. Í Noregi þar sem mikið hefur
verið byggt af vatnsaflsvirkjunum
er notuð 8% raunávöxtunarkrafa í
tengslum við virkjanaframkvæmd-
ir (sjá t.d. Finansdepartementet
(2000): Veiledning i samfunns-
økonomiske analyser).
Áhættuálag vegur þungt í þeirri
kröfu. Vegna smæðar íslenska
hagkerfisins er eðlilegt að gera til-
kall til hærri ávöxtunar vegna
framkvæmda hér. Því til stuðnings
má benda á að Þjóðhagsstofnun
kemst að þeirri niðurstöðu í
skýrslu sinni: The impact of the
Noral Project on Iceland’s Eco-
nomy að óvíst sé hvort fram-
kvæmdirnar muni auka eða
minnka lánshæfismat íslenska rík-
isins. Þess vegna gæti verið skyn-
samlegt hér að styðjast við 2-4%
hærri raunávöxtunarkröfu en hið
konunglega norska fjármálaráðu-
neyti gerir vegna framkvæmda
innan norska raforkukerfisins.
Árlegur rekstrar-
kostnaður
Reyndir menn úr raforkugeir-
anum segja mér að rekstur raf-
kröfu í upphafi að orkuverið geti
greitt á bilinu 400 til 1000 milljónir
árlega fyrir notkun á auðlindinni.
Framleiðslukostnaður
á kílóvattstund
Að gefnum þeim upplýsingum
sem hér hafa verið fundnar til má
reikna út hvað kostar að framleiða
hverja kílóvattstund í virkjuninni.
Niðurstöður slíkra útreikninga
koma fram í meðfylgjandi töflu.
Gefum okkur að stofnkostnaður
virkjunarinnar sé 110 milljarðar
króna, að ávöxtunarkrafa sé 10%
og að virkjuninni sé ætlað að
greiða 800 milljónir króna fyrir
landspjöll árlega, þá kemur í ljós
að kostnaður á framleidda kíló-
vattstund er kr. 2,58 eða um 25
mills.
Er ódýrt að framleiða
orku við Kárahnjúka?
Framleiðslukostnaður á kílóvatt-
stund í Kárahnjúkavirkjun er á
bilinu 1,82 krónur uppí 3,07 krónur
á kílóvattstund allt eftir því hvort
stofnkostnaður virkjunarinnar
raunverulega verður 100 eða 120
milljarðar; hvort ávöxtunarkrafan
er 8% eða 12% og hvort virkj-
uninni verður gert að greiða að-
eins 400 milljónir á ári í auðlinda-
gjald eða 1000 milljónir. Í Mbl. 18.
janúar 2000 upplýsti ráðgjafi
Landsvirkjunar í orkusölumálum,
Robin Adams, að mjög mörg lönd
gætu boðið orku á 15-20 mills eða
1,5 til 2 kr á kílóvattstund. Í þessu
samhengi er rétt að horfa til þess
að staðsetning álvers við Reyð-
arfjörð hefur ýmsa ókosti í för
með sér fyrir eiganda þess: Reyð-
arfjörður er í mikilli fjarlægð frá
aðfanga- og afurðamörkuðum og
fámenni á austfirskum vinnumark-
aði er tiltakanlegt. Þessa ókosti er
hægt að vinna upp með því að
bjóða orkuna á lægra verði en hjá
samkeppnisaðilum.
Það er því hætt við að erfitt geti
reynst fyrir samningamenn
Landsvirkjunar að fá viðunandi
verð fyrir orkuna frá Kárahnjúka-
virkjun.
Hvað kostar að framleiða
orku við Kárahnjúka?
Þórólfur
Matthíasson
Virkjanir
orkuvers af þessari stærð sé lík-
lega 800 milljónir á ári.
Umhverfiskostnaður
Landsvirkjun hefur hliðrað sér
við að leggja mat á verðmæti
þeirra landsvæða sem verður rask-
að eða eytt með virkjanafram-
kvæmdunum. Hins vegar hefur
Nele Lienhoop sagt frá því hér í
blaðinu 14. júní s.l. að Íslendingar
væru tilbúnir að greiða um 400
milljónir króna árlega í auknum
sköttum fyrir að eiga svæðið norð-
an Vatnajökuls sem þjóðgarð.
Guðmundur Ólafsson hefur slegið
fram að fórnarkostnaður vegna
tapaðra tekna af ferðamennsku
geti farið upp í um milljarð króna.
Það er því eðlilegt að gera þá
Höfundur er dósent
í hagfræði við HÍ.
Framleiðslukostnaður á kílóvattstund
Stofnkostnaður 100 milljarðar króna
Ávöxtunar-krafa 6,00% 8,00% 10,00% 12,00% 15,00% 18,00% 20,00%
Auðlindagjald
0 kr 1,43 1,82 2,22 2,62 3,23 3,84 4,25
400 m.kr 1,51 1,90 2,30 2,70 3,31 3,93 4,34
600 m.kr 1,55 1,94 2,34 2,74 3,35 3,97 4,38
800 m.kr 1,59 1,98 2,38 2,78 3,40 4,01 4,42
1000 m.kr 1,63 2,02 2,42 2,82 3,44 4,05 4,46
Stofnkostnaður 110 milljarðar króna
Ávöxtunarkrafa 6,00% 8,00% 10,00% 12,00% 15,00% 18,00% 20,00%
Auðlindagjald
0 kr 1,56 1,98 2,42 2,87 3,54 4,21 4,66
400 m.kr 1,64 2,06 2,50 2,95 3,62 4,29 4,74
600 m.kr 1,68 2,10 2,54 2,99 3,66 4,34 4,79
800 m.kr 1,72 2,14 2,58 3,03 3,70 4,38 4,83
1000 m.kr 1,76 2,19 2,62 3,07 3,74 4,42 4,87
Stofnkostnaður 120 milljarðar króna
Ávöxtunarkrafa 6,00% 8,00% 10,00% 12,00% 15,00% 18,00% 20,00%
Auðlindagjald
0 kr 1,68 2,15 2,63 3,11 3,85 4,58 5,07
400 m.kr 1,76 2,23 2,71 3,19 3,93 4,66 5,15
600 m.kr 1,80 2,27 2,75 3,23 3,97 4,70 5,19
800 m.kr 1,85 2,31 2,79 3,28 4,01 4,74 5,24
1000 m.kr 1,89 2,35 2,83 3,32 4,05 4,79 5,28
Framleiðslukostnaður
er kr. 1,82 til 3,07, segir
Þórólfur Matthíasson,
eftir stofnkostnaði,
ávöxtunarkröfu og auð-
lindagjaldi.