Pressan - 03.09.1992, Side 24

24
FIMMTUDAGUR PRESSAN 3. SEPTEMBER 1992
E R L E N T
Það blæs ekki byrlega fyrir George Bush Bandaríkjaforseta þessa dagana. Bill Clinton, forsetaefni demó-
krata, nýtur mun meira fylgis en forsetinn og það er erfitt að sjá hvernig Bush mun takast að snúa
vörn í sókn. Enn eru þó tveir mánuðir til kosninga og á þeim tíma getur allt gerst. Bush hefur verið
iðinn við að minna menn á hvernig Harry S Truman hafi unnið sigur á lokastundu í kosningunum
1948. Sennilegra er þó að hann líti á fordæmi Johns Major á Bretlandi, sem öllum að óvörum hélt
þingmeirihluta fyrr í ár. En til þess að svo megi verða þarf Bush ekki bara að sýna bandarískum
almenningi fram á hvers vegna Bill Clinton yrði óhæfur forseti, hann þarf líka að sannfæra hann
um eigið ágæti, sem virðist hægar sagt en gert.
Á landsfundi repúblikana í
Houston í Texas á dögunum
gengu nánustu samstarfsmenn
Bush með spjöld á sér, þar sem
vinstra megin voru talin upp
helstu afrek forsetans á kjörtíma-
bilinu (fall kommúnismans, Flóa-
bardagi og’ lagabætur), en hægra
megin voru talin upp markmið
hans á næsta kjörtímabili (efna-
hagsbali, menntun og efling íjöl-
skyldunnar).
Ráðgjafar Bush þurftu senni-
lega á þessum tossaseðli að halda,
því þrátt fyrir að undanfarna tvo
áratugi hafi engum dulist löngun
Bush til að gegna forsetaembætti
er nefnilega ekki enn á hreinu
hvað það er, sem hann vill gera í
Hvíta húsinu fyrir utan það að
sitja í besta stólnum í kofanum.
Ráðgjafar hans segja að á kjör-
tímabilinu, sem nú er að líða, hafi
Bush haft meira en nóg að gera
við að bregðast við þeirri byltingu,
sem orðið hefur á alþjóðavett-
vangi. Fyrir vikið kunni innan-
landsmál að hafa setið á hakan-
um. Þeir ítreka jafnffamt að Bush
hafi ekki getað tekið á innanlands-
vandanum með þeim hætti, sem
hann helst kysi, meðal annars
vegna þess að áhyggjur af endur-
kjöri hafi bundið hendur hans, en
ekki þó síður vegna samstarfsörð-
ugleika við Bandaríkjaþing. Og út
af fyrir sig er nokkuð til í því.
En setjum nú sem svo að hann
hafi sigur í kosningunum nú í
nóvember. Hvað ætlar Bush að
gera? Vissulega verður hann þá
með frjálsari hendur, þar sem
hann þarf ekki framar að hafa
áhyggjur af kosningum, en það er
fátt sem bendir til þess að þingið
reynist honum auðveldara við-
fangs. Og jafnvel þó svo færi, þá
spyrja menn samt sem áður þeirr-
ar spurningar hvað Bush ætli sér
að gera.
UTANRÍKISMÁL ÁFRAM f
DEIGLUNNI
Undanfarnar vikur hafa að-
stoðarmenn forsetans lagt minni
áhersiu á utanríkismál, en það
verður samt sem áður að teljast
afar líklegt að seinna kjörtímabil
Bush muni að miklu leyti snúast
um utanríkismál. Ekkert bendir til
þess að hræringar í heiminum
minnki á næstu árum og meira en
nokkru sinni fyrr þarf heimurinn
á skynsamlegri forystu Bandaríkj-
anna að halda, því þau eru eina
risaveldi heimsins og menn sjá
hvernig Evrópubandalagið (EB)
hefur farið að ráði sínu í leifunum
afjúgóslavíu.
f Hvíta húsinu eru menn þegar
farnir að leggja á ráðin um hvern-
ig breyta verði hlutverki Atlants-
hafsbandalagsins (NATO) á
næstu árum ffá því að vera varna-
bandalag þrengstu (og ýtrustu)
hagsmuna 16 ríkja Evrópu og
Norður-Ameríku til þess að geta
orðið friðarstillir í framtíðarátök-
um, sem að öllum líkindum
myndu eiga sér stað utan vamar-
svæðis NATO. Einnig hafa heyrst
vísbendingar um að forsetinn vilji
freista þess að beita sömu aðferð
og gafst svo vel í Evrópu fyrir
botni Miðjarðarhafs og í Asíu. Síð-
ast en ekki síst mun Bush þurfa að
fóstra lýðræðisþróunina í Austur-
vegi, sem enn er afar viðkvæm.
Á þessum sviðum hefur forset-
inn gert upp hug sinn um hvert
beri að stefna, þó svo vissulega sé
langur vegur enn til þess að það
gangi eftir. Bush er ekki í nokkr-
um vafa um að sagan muni dæma
hann að verðleikum þegar utan-
ríkismálin eru annars vegar (þó
svo að það verði líkast til Ronald
Reagan, sem fær heiðurinn af því
að hafa unnið Kalda stríðið) en
hins vegar vofir yfir honum hætt-
an á því að hans verði fyrst og
fremst minnst sem þess forseta,
sem jók fjárlagahalla Bandaríkj-
anna meira en nokkur annar.
EFNAHAGSVANDINN KNÝJ-
ANDI
Um þetta snýst málið: efnahag.
Bandarískir kjósendur virðast
kæra sig kollótta um siðferðis-
styrk frambjóðenda, afstöðu
þeirra til fjölskyldunnar og fóstur-
eyðinga eða löggjöf um skotvopn.
Það sem þeim er fyrst og fremst
umhugað um eru peningar: hvað
þeir fái í kaup (í mörgum tilfellum
hvort þeir fái kaup), hvort þeir
geti vænst kauphækkunar, hverjar
verði sveiflur á fasteignaverði og
vöxtum og svo framvegis. Þessu
fólki hefur Bush lítið að bjóða.
Mánuðum saman lofaði forset-
inn því að það væri dagaspursmál
hvenær efnahagurinn tæki við sér.
Að vísu voru fremur fáir, sem
lögðu trúnað við þetta, en Bush
situr uppi með að hafa hamrað á
þessari óskhyggju sinni. Til að
gera illt verra hefur enginn gleymt
áskorun forsetans um varalestur á
loforði hans um að leggja enga
nýja skatta á, sem hann sveik svo
á miðju kjörtímabili. Fyrir vikið
taka menn það mátulega alvarlega
nú, þegar hann ber sér á brjóst
sem iðrandi syndari og lofar að
hækka skatta aldrei aftur. Heit
hans um yfirbót, sem á að felast í
því að lækka beinlínis skatta, taka
menn jafnframt með ákveðnum
fyrirvara.
Það verður þó að telja Bush og
mönnum hans til tekna að þeir
hafa verið að undirbúa mjög
mikla skattkerfisbreytingu, sem
hefði í för með sér lægra skatthlut-
fall og hvata til sparnaðar og fjár-
festingar. Rætt er um að loka þurfi
alls kyns undanskotsleiðum í
skattkerfinu, en á sama tíma verði
að láta af tvísköttun fyrirtækja, því
í mörgum tilfellum greiða fyrir-
tæki skatt af hagnaði og aítur þeg-
ar arðgreiðslur til hluthafa fara
fram. Það, sem mest myndi þó
muna um, væri neysluskattur á
borð við virðisaukaskatt, en fram
til þessa hafa hin einstöku ríki
innheimt söluskatt, sem er mjög
mismunandi effir ríkjum.
100-DAGA ÁÆTLUNIN
Skattkerfisbreytingaráform
þessi eru innifalin í 100-daga áætl-
un, sem fram til þessa hefur verið
farið með sem trúnaðarmál. í
henni er gert ráð fyrir margs kon-
ar breytingum öðrum, til dæmis á
heilbrigðiskerfinu, í menntamál-
um og fleiru. Ástæðan fyrir því að
áætlunin er bundin við 100 daga
mun vera sú að forsetinn og menn
hans hafa gert sér grein fyrir því
að þeir hafa aðeins 100 daga frá
kosningum til að gera róttækar
breytingar, að þeim loknum verði
kerfisbáknið búið að ná yfirhönd-
inni á nýjan leik.
Það er síðan annað mál hvort
að áætlun þessi verði nokkurn
tímann meira en orðin tóm, hvort
sem Bush nær kjöri eða ekki. Það
er afar ósennilegt að repúblikön-
um takist að hnekkja meirihluta
demókrata í þinginu og þó svo að
fyrirsjáanlegt sé að mikil endur-
nýjun muni eiga sér stað í þinginu
á næstunni og að þingflokkur
demókrata muni hneigjast eitt-
hvað til hægri mun það engan
veginn hrökkva til.
HUGSJÓNAEKLA BUSH
Fyrir fjórum árum varð mönn-
unt tíðrætt um hversu mjög Bush
skorti hugsjónir og framsýni eða
„This vision thing...“ eins og for-
setinn orðaði það svo listilega
sjálfur. Hann lagði hins vegar
áherslu á að hann ætlaði sér að
verða góður verkstjóri og gaf ótví-
rætt til kynna að Bandaríkin hefðu
fengið sinn skerf af hugsjónum
hjá Reagan forvera sínum. I síð-
ustu kosningum héldu þessi rök
og sennilega hafa þau styrkt Bush
fremur en hitt.
Nú er hins vegar öldin önnur.
Bandarískir kjósendur hafa fengið
sig fullsadda af efnahagslægðinni
og líta til forsetaembættisins í von
um að þaðan sé leiðsagnar að
vænta. Bush hefur hins vegar lítið
að bjóða þeim. Hann telur að það
sé ekki í verkahring ríkisins að
eyða peningum til þess að reyna
að örva efhahagslífið, enda sáralít-
ið silfur afgangs til þess arna. Á
hinn bóginn hefur hann sætt mik-
illi gagnrýni af hægri vængnum,
þar sem menn telja hann hafa
svikið frjálshyggjuhugsjónir þær,
sem Reagan kvaðst stýrast af,
þrátt fyrir að báknið belgdist út
undir forsjá hans.
En Bush er svo sem ekki fyrsti
stjórnmálaleiðtoginn, sem hefur
úr lítilli hugmyndafræði að spila.
En öfugt við þá flesta hefur hann
ekki bætt úr því með því að fá
hugmyndaffæðinga til liðs við sig.
Flestir nánustu samstarfsmenn
hans og vinir eru steyptir í sama
mót og hann sjálfur: iðnir þjónar
kerfisins, en ekki ýkja frumlegir.
Það er ekkert sem bendir til
þess að þetta muni breytast. Ef
eitthvað er sjá menn teikn á lofti
um að þeir menn, sem þó teljast
líklegastir til’að fá ferskar hug-
myndir, menn eins og Jack Kemp
og William Bennett, séu á útleið.
Öllum ber saman um að Bush
sé hæfur og gáfaður forseti, en
hann eigi það til að tala áður en
hann hugsar og sé svo varfærinn
að í óefni stefni á stundum. En
eins og nú er málum komið er
ljóst að hann er í vondum málum
og að kjósendur munu tæpast
veita honum brautargengi vegna
fornrar frægðar. Fyrir kosning-
arnar 1988 svaraði Bush gagnrýni
um almennan heybrókarhátt með
því að sækja í sig veðrið og sýna
andstæðingi sínum fulla hörku.
Það fól meðal annars í sér loforðið
um að skatthækk’anir kæmu ekki
til greina, svcf það er vandséð að
sú hernaðarlist virki á nýjan leik.
En hvað sem verður þarf Bush að
þora að taka áhættu á næstu vik-
um og reyna að sannfæra banda-
ríska kjósendur í hinsta sinn um
að hann sé maðurinn til þess að
leiða hinn frjálsa heim næstu fjög-
ur ár.___________________________
Andrés Magnússor
3:l)c S&nSljmgttm
Mitterrand og
Maastricht
Maastricht-samkomulaginu var ætlað að verða sjömílnastígvél Evr-
ópubandalagsríkjanna tólf í átt til samruna þeirra. Nái það fram að ganga
mun sameiginleg varnar- og utanríkisstefna þeirra verða innan seilingar
og sameiginlegur gjaldeyrir sömuleiðis. I júní síðastliðnum höfnuðu
Danir hins vegar samningnum í þjóðaratkvæðagreiðslu. Franáois Mitt-
errand Frakklandsforseti greip þá til þess ráðs að boða til kosninga um
málið í Frakklandi hinn 20. september til þess að sýna með óyggjandi
hætti fram á stuðning einnar af „stóru þjóðunum" við það, en þá mátti
gera ráð fyrir stuðningi um 2/3 hluta Fraídca.
Evrópskir stjórnmálamenn hafa hins vegar engan veginn staðið sig í
stykkinu við að útskýra samninginn fyrir almenningi. Fyrir fjölda Evr-
ópubúa hefur samningurinn ekkert í för með sér annað en afskiptasemi
útlendra möppudýra. Vanhæfni Evrópubandalagsins til að láta til sín
taka í Bosníu vekur mjög alvarlegar efasemdir um sameiginlega utanrík-
isstefnu bandalagsins og í Frakklandi virðast rnargir ætla að nýta sér
kosningarnar til að láta í ljós skoðanir sínar á óvinsælli stjórn Mitterr-
ands.
Hafni Frakkar Maastricht-samkomulaginu yrði það mesta áfall Mitt-
errands á pólitískum ferli hans. Árið 1969 sagði Charles de Gaulle forseti
af sér eftir að nokkrar smávægilegar stjórnarskrárbreytingartillögur hans
voru felldar í þjóðaratkvæðagreiðslu. Það er engin hætta á öðru en
franskir kjósendur og Mitterrand sjálfur verði minntir á það fordæmi off
og mörgum sinnum á þeim vikum, sem effir eru til kosninga.
Við jsurfum að
^ hafa nokkra hluti
alveg á hreinu...