Morgunblaðið - 09.07.2006, Page 28

28 SUNNUDAGUR 9. JÚLÍ 2006 MORGUNBLAÐIÐ
7. júlí 1996: „Umhverfisráðu-
neytið hefur kveðið upp úr-
skurð vegna stjórn-
sýslukæru Ferðafélags
Íslands þar sem þess var
krafizt, að sá hluti að-
alskipulags Svínavatns-
hrepps, sem fjallar um
Hveravallasvæðið, skyldi
felldur úr gildi. Hefur ráðu-
neytið komizt að þeirri nið-
urstöðu, að aðalskipulagið
skuli standa óbreytt.
Páll Sigurðsson, forseti
Ferðafélags Íslands, segir í
samtali við Morgunblaðið í
gær, að stjórn félagsins
muni í samráði við lögfræð-
ing þess taka ákvörðun um,
hvort úrskurðurinn verði
borinn undir umboðsmann
Alþingis og að hugsanlega
verði látið reyna á málstað
félagsins fyrir dómstólum.
Í frétt í Morgunblaðinu
hinn 13. marz sl. er vitnað til
ummæla skipulagsstjóra rík-
isins þess efnis, að embætti
hans telji, að hreppurinn
hafi stjórnsýsluheimildir á
svæðinu, sem aðalskipulagið
nái til. “
6. júlí 1986: „Morgunblaðið
birti í gær viðtöl við for-
ráðamenn nokkurra þeirra
frystihúsa, sem eiga við
einna mesta erfiðleika að
etja um þessar mundir og
eru á lista Byggðastofnunar
yfir þau frystihús í landinu,
sem þurfa á sérstakri aðstoð
að halda. Athyglisvert er að
kynnast sjónarmiðum þeirra
og skýringum á því hvernig
komið er í rekstri fyrirtækj-
anna sem þeir veita forstöðu.
Allir tilgreina þeir sér-
staklega miklar skuldir, sem
að sumu leyti eru til komnar
vegna tapreksturs fyrri ára,
en að öðru leyti vegna fjár-
festinga. Gengistrygging og
vaxtakjör á þessum skuldum
hafa mestan hluta tímans
verið með þeim hætti, að
þær hafa hlaðið utan á sig
og „vaxið eins og illkynja
æxli“, eins og einn þeirra
orðar það. Rekstrarskilyrði
frystingarinnar hafa verið
slík undanfarin ár að hún
hefur ekki haft möguleika á
að borga þessar skuldir og
kannski ekki fjármagns-
kostnaðinn heldur.“
4. júlí 1976: „Á 200 ára af-
mæli Bandaríkjanna hafa Ís-
lendingar ástæðu til að
senda bandarísku vina-
þjóðinni kveðjur og árnaðar-
óskir. Samskipti Íslendinga
og Bandaríkjamanna hafa
verið mikil og góð, og þrátt
fyrir stærðarmuninn hafa
samskipti þessara þjóða
byggst á þeim sjálfsögðu
forsendum, að þar eigi í hlut
tveir jafnréttir aðilar. Ís-
lendingar hafa aldrei upp-
lifað að þar kenndi aflsmun-
ar, þvert á móti hafa þeir
reynt Bandaríkjamenn að
því að virða fullveldi þeirra
og sjálfstæði, og raunar réð
það úrslitum þegar Ísland
varð lýðveldi undir lok síð-
ustu styrjaldar, að Banda-
ríkjamenn, sem voru öfl-
ugastir vestrænna þjóða,
féllust á að virða sjálfstæði
Íslands og viðurkenna, enda
þótt bandamenn þeirra í
styrjöldinni, Danir, væru
hernumdir af Þjóðverjum,
og ýmsum þótti ástæða til,
að Íslendingar biðu með lýð-
veldisstofnun, þar til að
styrjöld lokinni.“
Fory s tugre inar Morgunb laðs ins
Hallgrímur B. Geirsson.
Styrmir Gunnarsson.
Framkvæmdastjóri:
Ritstjóri:
STOFNAÐ 1913
Útgefandi: Árvakur hf., Reykjavík.
Aðstoðarritstjórar:
Karl Blöndal, Ólafur Þ. Stephensen.
Fréttaritstjóri:
Björn Vignir Sigurpálsson.
É
g var eitt sinn næsti forseti
Bandaríkjanna,“ segir Al
Gore í upphafi myndar sinn-
ar, „The Inconvenient
Truth“ eða „Óþægilegur
sannleikur“, sem brátt verð-
ur sýnd í helstu kvikmynda-
húsum heimsbyggðarinnar.
Myndin var á meðal þeirra mynda sem hvað mesta
athygli vöktu á kvikmyndahátíðinni í Cannes í vor
og hefur hún vakið talsverða umræðu í hinum
vestræna heimi síðan. Í viðtali Soffíu Haraldsdótt-
ur við Al Gore í Tímariti Morgunblaðsins hinn 4.
júní sl. segir hann hinn „óþægilega sannleika“
vera allt það sem krefst breytinga á lífsstíl fólks og
vísar þar til orkusóunar og umhverfismengunar
samtímans. En í myndinni er skilmerkilega gerð
grein fyrir því að allir – einstaklingar jafnt sem
fyrirtæki og samfélög í öllum sínum margvíslegu
myndum – verða að takast á við umhverfisvanda
heimsins í sameiningu til að afstýra fyrirsjáan-
legum og jafnframt hrikalegum afleiðingum loft-
lagsbreytinga af mannavöldum. Gore liggur þó
ekki á þeirri skoðun sinni að leiðtogar beri meiri
ábyrgð en aðrir hvað þetta varðar; hlutverk þeirra
sé að hafa forgöngu um fyrirbyggjandi ráðstafanir
eða í það minnsta raunsæislegt mat á aðstæðum.
Gore segir: „Þegar sannleikurinn um loftslags-
vandann hefur náð tökum á manni grefur hann
undan fyrri sannfæringum manns. Sjái maður
sannleikann og skilji hann kemst maður ekki hjá
því að breyta sjálfum sér. Og ef um er að ræða
leiðtoga lands, fyrirtækis, skóla eða fjölskyldu
kallar þessi sannleikur á gagngerar siðferðis-
breytingar. Það flækir málið ef viðkomandi á allt
sitt undir stuðningsmönnum sínum. Forseti lands
getur verið í þeirri stöðu að pólitískt fulltingi eða
drjúgur hluti kosningasjóðs hans komi frá aðilum
sem vilji ekki hætta að menga andrúmsloftið.
Hann vill ekki rugga bátnum og reita stuðnings-
menn sína til reiði. Þannig er sannleikurinn óþægi-
legur og til þess að komast hjá því að meðtaka
hann kjósa sumir að halda honum í hæfilegri fjar-
lægð og neita að sjá hann.“
Er Gore í myndinni bendir síðan á að ef til vill
færi betur á því að Bush forseti liti til þeirrar raun-
verulegu ógnar er að þjóð hans steðjar á sviði um-
hverfismála í stað þess að hamra stöðugt á þeirri
ógn er Bandaríkjunum stafi af margskonar „óvin-
um“ í framandi löndum, hljóta áhorfendur að velta
því fyrir sér í fullri alvöru hvort heimurinn hefði
þróast með öðrum hætti á undanförnum árum ef
Al Gore hefði sest í forsetastól Bandaríkjanna í
stað George Bush. Myndin dregur nefnilega fram
andstæðurnar sem felast í áherslum og þanka-
gangi þessara tveggja manna sem ekki hafa verið í
brennipunkti heimspressunar fyrr en nú; ofur-
kapp Bush á það að brjóta ímyndaða – og reyndar
einnig raunverulega – óvini bandarísku þjóðarinn-
ar á bak aftur annars vegar og hins vegar mál-
flutning Gore varðandi umhverfismálin. Myndin
miðar jafnframt að því að afhjúpa hvernig banda-
ríska þjóðin hefur einangrast frá umheiminum
fyrir tilstilli stefnu Bush gagnvart umheiminum,
en málflutningur Gore á fullkomna samleið með
hugmyndum annarra vestrænna þjóða um fram-
tíðarsýn hvað ábyrgð á umhverfinu varðar.
Prédikari
samkvæmt
hefðbundnum
skilgreiningum?
En hvað gengur Al
Gore til með þessari
herferð sinni um um-
hverfisvandann sem að
þjóðum heimsins
steðjar? Í raun og veru
má segja að hann
sverji sig í ætt predikara sem eiga sér langa hefð í
Bandaríkjunum. Bretar hafa átt sína frægu karla
á kössum sem sett hafa svip á ímynd þeirra, en
predikarar þeir af Guðs náð sem tilheyrt hafa
bandarísku samfélagi um langan aldur eru af allt
öðrum toga og sópa til sín slíkum fjölda hlustenda
að fáheyrt er. Meðal slíkra er auðvitað Martin
Luther King en áhrifamestur allra predikara síð-
ari tíma er án efa Billy Graham. Útisamkomur
hans hafa í gegnum tíðina laðað til sín tugþúsundir
áhorfenda og breska ríkisútvarpið BBC telur til að
mynda að um 250.000 manns hafi tekið þátt í
bænasamkomu sem hann stóð að á síðasta ári.
Lykillinn að lýðhylli Graham – fyrir utan auðvit-
að sannfæringarkraft hans sjálfs – er talinn vera
hæfileiki hans til að nýta sér nútímafjölmiðlun til
að ná til fjöldans. Óneitanlega minnir aðferðafræði
Al Gore og notkun á kvikmyndinni sem miðli á að-
ferð landa hans Billy Graham – og þá ekki síður sú
áhersla sem hinn sannfærði Gore leggur á eins-
konar „trúboð“ sem grundvöll (óþægilegrar) sann-
leiksleitar.
Boðun Al Gore byggir þó ekki á trúarlegum
grunni, heldur á vísindalegum upplýsingum vís-
indamanna um fjölmörg svið náttúrufars jarðar.
Kvikmyndin „Óþægilegur sannleikur“ er byggð á
fyrirlesti sem Gore hefur haldir víðsvegar um
heiminn sl. þrjátíu ár. Fyrirlesturinn hefur hann
þróað á þessum langa tíma í samræmi við þær
upplýsingar sem nýjastar eru hverju sinni. Í
myndinni kemur Gore fram sem hinn upplýsti, yf-
irvegaði og sannleiksleitandi maður sem ber vel-
ferð framtíðarinnar fyrir brjósti. Hann kemur
ekki einungis fram sem maður sem er annt um
eigin hag á líðandi stundu, heldur einnig sem sá er
vill umfram allt forða því að mannkynið steypi sér í
glötun. Hann talar um fyrir áhorfendum sínum
með föðurlegu yfirbragði; útskýrir hlutina á ein-
faldan en áhrifaríkan hátt – miðlar eigin reynslu til
að ná tökum á tilfinningalífi áhorfandans. Af fram-
setningu hans má ráða að ástandið er grafalvar-
legt, en ef mannkynið – og þá ekki síst Bandaríkja-
menn – hverfur frá villu síns vegar þá er von. Það
er sem sagt ekki orðið um seinan að bæta ráð sitt
og snúa þessari óheillaþróun við.
Þetta upplegg Al Gore – sem ber keim af pre-
dikarahefðinni – hefur farið lítillega í taugarnar á
sumum Bandaríkjamönnum, ekki síst þeim sem
eru vel upplýstir um umhverfismál og gróðurhúsa-
áhrif til að byrja með. En auðvitað er það ekki ætl-
un Al Gore með fyrirlestri sínum að hafa áhrif á þá
upplýstu og sannfærðu – hann er að tala til efa-
semdarmanna og þeirra sem hingað til hafa ekki
séð ástæðu til að láta sig málið varða.
Hinn alvitri
sögumaður
Fyrirlestur Al Gore,
sem vissulega virðist
ekki vera áhugaverð
uppistaða fyrir sögu-
þráð heillar kvikmyndar, er byggður upp sam-
kvæmt klassísku módeli þar sem hinn alvitri sögu-
maður – Gore sjálfur – heldur öllum þráðum í
hendi sér. Hann segir söguna með sama hætti og
sagnaþulir hafa gert í gengum aldirnar til koma al-
gildum boðskap er lýtur að mannlegu athæfi og
umhverfi á framfæri. Til að mynda siðferðislegum
boðskap á borð við þann er býr í ævintýrum. Hann
gefur vísindamönnum aldrei orðið með beinum
hætti, heldur styttir áhorfendum sínum leið með
því að endursegja og upplýsa á myndrænan hátt.
Áhorfandinn leggur traust sitt á Gore sem sögu-
mann, enda virðast heimildir hans svo sannarlega
vera góðar, auk þess sem myndir tala einnig sínu
máli. Framsetningin er einföld, jafnvel fyndin á
köflum, og miðar öll að sama markmiði; að koma
mönnum í skilning um að gróðurhúsaáhrifin séu
raunveruleiki.
Þótt þessi frásagnarmáti sé svo sannarlega ekki
nýr af nálinni er hann áhrifaríkur. Talsverðar lík-
ur eru á því að þegar myndin fer í almenna dreif-
ingu um heiminn muni hinn almenni borgari, sem
ekki hefur sett sig neitt sérstaklega inn í umhverf-
ismál eða gróðurhúsaáhrifin á lofthjúp jarðar, láta
sannfærast. Gore leggur mikla áherslu á þá stað-
reynd að Bandaríkjamenn menga hlutfallslega
mjög mikið á heimsvísu og hafa neitað að taka þátt
í alþjóðlegu samstarfi sem miðar að því að tak-
marka losun gróðurhúsalofttegunda. Hann dreg-
ur landa sína til ábyrgðar fyrir að hafa ekki skrifað
undir Kyoto-samkomulagið og gerir sannfærandi
tilraun til að sýna fram á að sá málflutningur
Bush-stjórnarinnar að meiri ábyrgð á sviði um-
hverfismála muni leiða til atvinnuleysis og minnk-
andi hagvaxtar eigi ekki við rök að styðjast. Þvert
á móti nefnir hann sláandi dæmi er benda til hins
gagnstæða; hann heldur því til dæmis fram að eins
og er séu bandarískir bílar þannig byggðir að þeir
standist ekki einu sinni þær kröfur um mengunar-
varnir sem gerðar séu í Kína, en iðulega er bent á
að lítið sé skeytt um umhverfið í kínversku hag-
kerfi. Ef bandarískir bílaframleiðendur vilja auka
markaðshlutdeild sína á heimsvísu verða þeir því
að taka framleiðsluvöru sína til algjörrar endur-
skoðunar. Gore sýnir líka fram á að innan Banda-
ríkjanna séu margir sem hafi mun meiri áhyggjur
af umhverfismálum en sjálf ríkistjórnin undir for-
ystu George Bush; þannig hafi til að mynda marg-
ar bandarískar borgir upp á eigin spýtur sýnt við-
leitni til að ganga til samstarfs við umheiminn um
það sem Kyoto-samkomulagið kveður á um.
Gagnrýni
á sjónarmiðin
í myndinni
Í myndinni koma fram
ýmis mjög ógnvekj-
andi atriði um framtíð-
arhorfur mannkyns ef
ekki verður gripið til
ráðstafana til að
stemma stigu við gróðurhúsaáhrifum. Sum þess-
ara atriða eru sett fram í hnotskurn á heimasíðu er
tengist myndinni [http://www.climatecrisis.net].
Meðal þess sem þar er slegið fram er eftirfarandi:
Fjöldi fjórða- og fimmta stigs fellibylja hefur
tvöfaldast á síðustu þrjátíu árum. Malaría berst æ
hærra yfir sjávarmál, til staða á borð við kólumb-
íska hluta Andesfjalla, í um 7000 feta hæð yfir
sjávarmáli. Flæði frá jöklum á Grænlandi hefur
ríflega tvöfaldast á síðasta áratug. Að minnsta
STARFSUMHVERFI
FYRIRTÆKJA
Fyrir tæpum tveimur áratugum,þegar hlutabréfamarkaðurinná Íslandi var í fæðingu, var er-
lent fyrirtæki, Enskilda Securities,
fengið til þess að taka saman skýrslu
um þróun slíks markaðar hér. Fyrsta
skýrsla fyrirtækisins kom út árið
1988 og í framhaldi af henni komu
tvær aðrar skýrslur, árið 1991 og
1992. Þessar tvær skýrslur lögðu
grunninn að viðskiptum með hluta-
bréf og skuldabréf hér eins og þau
fara nú fram. Þegar horft er til baka
verður ekki annað sagt en að ráðgjöf
þessa fyrirtækis hafi gefizt vel, þótt
spyrja megi spurninga um hvernig til
hafi tekizt í daglegri framkvæmd og
þá ekki sízt í sambandi við eftirlit
með þessum viðskiptum.
Á undanförnum árum hafa tölu-
verðar umræður farið fram um þróun
viðskiptaumhverfisins hér, um þann
lagaramma, sem fyrirtæki búa við og
starfa eftir. Athyglin hefur m.a.
beinzt að þeim stóru (á okkar mæli-
kvarða) fyrirtækjasamsteypum, sem
hér eru nú starfandi og því mikla bol-
magni, sem þau hafa haft til þess að
kaupa upp fyrirtæki og aðrar eignir.
Undanfarna mánuði hefur kross-
eignarhald á milli banka og fyrir-
tækja verið í sviðsljósinu vegna at-
hugasemda erlendra fjármálafyrir-
tækja. Í framhaldi af því hafa áleitnar
pólitískar spurningar vaknað um það
í hvaða átt þjóðfélagið væri að þróast.
Stóru fyrirtækjasamsteypurnar hafa
keypt upp önnur fyrirtæki eða sett
öðrum fyrirtækjum stólinn fyrir
dyrnar. Þau hafa gerzt aðilar að fjöl-
miðlasamsteypum, áhrif þeirra í
menningarlífinu eru orðin mikil, sem
gerzt hefur með ýmsum hætti o.s.frv.
Morgunblaðið hefur á undanförn-
um allmörgum árum varað við þess-
ari þróun og hvatt til þess að lagaum-
hverfi fyrirtækjanna yrði lagað að
breyttum aðstæðum og með því kom-
ið í veg fyrir að hér yrði til samfélag
fyrirtækjanna í stað samfélags fólks-
ins.
Hljómgrunnur fyrir þessum við-
vörunum Morgunblaðsins hefur verið
mjög takmarkaður. Að vísu var sett
upp nefnd á vegum viðskiptaráðu-
neytis, sem skilaði skýrslu fyrir tæp-
um tveimur árum og löggjöf sett á
grundvelli hennar en þá þegar ljóst
að hún mundi hafa lítil áhrif á þessa
þróun.
Nú er spurning, hvort ekki er tíma-
bært að beina þessum umræðum í
annan farveg. Reynslan af ráðgjöf
Enskilda Securities var mjög góð.
Spurning er, hvort ekki sé tímabært
að íslenzk stjórnvöld eða t.d. Seðla-
bankinn, sem átti hlut að gerð Ensk-
ilda skýrslunnar fái erlendan aðila til
þess að gera úttekt á starfsumhverfi
fyrirtækja og bera það saman við það
umhverfi, sem fyrirtæki í Evrópu-
sambandsríkjunum starfa í svo og við
Bandaríkin.
Eftir þann mikla vöxt, sem hér hef-
ur orðið á fjármálamarkaðnum frá
því að hin upphaflega úttekt Enskilda
var gerð, sýnist rík ástæða til að fara
yfir þessa þróun, skoða hvað vel hef-
ur tekizt og hvar okkur hefur ekki
tekizt nógu vel upp og fá samanburð
við nágrannaríki okkar í þessum efn-
um.
Líklegt má telja að slík úttekt og
skýrsla óháðs erlends aðila gæti lagt
grundvelli að málefnalegri um-
ræðum, en fram hafa farið til þessa
um mál, sem varða þjóðina miklu. Út-
tekt af þessu tagi gæti t.d. opnað
möguleika á víðtækari pólitískri sam-
stöðu um þessi mál en grundvöllur
hefur verið fyrir til þessa. Spurning
er hvort Seðlabankinn og nýr iðnað-
ar- og viðskiptaráðherra gætu tekið
höndum saman um þetta verkefni.