Náttúrufræðingurinn - 1986, Blaðsíða 36

mannahöfn (ZM).
Ymsum bæri að þakka veitt fram-
lag, sem of langt mál yrði að rekja. Þó
er skylt að þakka Ragnari Sigfinnssyni
mikilvægar upplýsingar og Sólveigu
Einarsdóttur áhugaverða greinargerð.
Arnþór Garðarsson, Gunnlaugur Pét-
ursson, Kristinn Haukur Skarphéðins-
son og Ævar Petersen lásu handritið
yfir.
RELLUR OG VATNAHÆNSN
Rellur og vatnahænsn tilheyra rellu-
ætt (Rallidae), en af þeim eru þekktar
alls 132 tegundir. Ættinni er skipt í
tvær undirættir. í annarri þeirra er að-
eins ein tegund og lifir hún í Afríku.
Þær tegundir sem hér verður fjallað
um heyra allar til undirættinni Rall-
inae (Cramp & Simmons 1980).
Til hægðarauka er rellum stundum
skipt í tvo hópa, þ.e. eiginlegar rellur
annars vegar og vatnahænsn hins veg-
ar. Þessa skiptingu er tæplega hægt að
byggja á sterkum rökum, þar sem
millistig tengja hópana tvo þannig að
glögg mörk verða ekki dregin. Við
nafngiftir á íslensku hefur þó verið
höfð hliðsjón af þessari skiptingu,
þannig að nöfn vatnahænsna bera við-
skeytið -hæna, en rellur viðskeytið
-rella.
Rellur eru tiltölulega einsleitur hóp-
ur og eru margar tegundirnar nauða-
líkar. Þær eru yfirleitt mjög felu-
gjarnar og litur þeirra aðlagaður að
því líferni, en hann hjálpar þeim að
leynast í gróðrinum. Vatnahænsnin
hafa heldur frjálsiegri framkomu og
mörg þeirra eru einkar litskrúðug.
Rellur eru ákaflega flugþolnir fuglar
og hafa t.d. numið land á mörgum
úthafseyjum þúsundir kílómetra frá
meginlöndum. Á slíkum eyjum hafa
smám saman myndast nýjar tegundir,
sem sumar eru nú útdauðar eða í yfir-
vofandi útrýmingarhættu. Af u.þ.b. 90
fuglategundum sem dáið hafa út síðan
árið 1600 eru 14 rellur. Engin önnur
fuglaætt hefur beðið viðlíka afhroð
(Orenstein 1985).
Keldusvín (Rallus aquaticus), sem
er dæmigerð rella, er undantekning frá
þessari nafngiftareglu. Nafn þess er
gamalt í íslenskri tungu, þar sem
keldusvínið var hér alltíður varpfugl
áður fyrr. Finnur Guðmundsson taldi
því ástæðulaust að breyta nafni þess,
er hann staðlaði nafngiftir fugla í þýð-
ingu sinni á Fuglabók AB. Hins vegar
breytti hann nafni á engjasvíni (Crex
crex) til samræmis við aðrar nafngiftir
og kallaði það engirellu, enda var teg-
undin lítt þekkt hér á Iandi og nafnið
átti sér enga hefð í íslensku. Ekki
verður fjallað frekar um keldusvín í
þessari grein.
Dílarella (Porzana porzana)
Dílarella er strjáll varpfugl í V-Evr-
ópu en algengari er austar dregur, og
nær útbreiðsla hennar austur í vestan-
verða Síbiríu. Dílarellur eru mjög felu-
gjarnar, og hefur því reynst erfitt að
fylgjast með stofnbreytingum. Díla-
rellur virðast þó hafa verið öllu al-
gengari áður fyrr en fækkað vegna
framræslu votlenda. Þó hefur dílarellu
fjölgað umtalsvert í Svíþjóð á seinni
árum. Hún er sjaldgæfur varpfugl í S-
Noregi og einnig á Bretlandseyjum, en
þar var hún algeng fyrir miðja 19. öld.
Kjörlendi dílarellu eru gróðursæl
votlendi, fen, flóar og blautir vatns- og
árbakkar.
Vetrarstöðvar eru fyrst og fremst í
Afríku, einkum A-Afríku. Dílarellan
hefur fundist a.m.k. níu sinnum á
Grænlandi, og einu sinni í Ameríku,
nánar tiltekið á eynni St. Martin
134