Akranes - 01.07.1952, Blaðsíða 15

Akranes - 01.07.1952, Blaðsíða 15
Gísli J. Johnsen: Ekkí er þar oflof íítn Islendínga Nýlega var ég á ferð í Kaupmannahöfn og keypti mér þá bókina: Island og dets Tefcniske Udvikling, eftir Th. Krabbe. Þar sem ég hélt þaðan áfram langferð með skipi, bauðst mér gott tækifæri til að lesa þéssa bók rækilega. Ég hefi ýmist verið áhonfandi, eða þátttakandi i því sem bók- in fjallar um, hefi ég þvi eftir atvikum, sæmilega aðstöðu til að gera mér nokkra grein fyrir, hversu rétt eða hlutlaust muni vera frá sagt þvi efni, sem bókin fjallar um. Þessu til sönnunar, mun ég nú drepa á nokkuð af því helzta, sem ýmist er al- rangt með farið, eða af ótrúlega miklu handahófi. Er bókin því i ýmsum efnum mjög óáreiðanleg — eða öllu heldur ó- merkileg, — sem heimildarrit um þetta merkilega tímabil í þróun verklegra fram- kvæmda á Islandi. Það er látið líta svo út sem flestar framfarirnar hafi orðið fyrir tilverknað Dana. Ef vélar eða efni er feng- ið frá Danmörku, er allt danskt i augum Krabbe og rækilega getið sölufirma, eins og það skipti öllu máli, en engu, hver ver- ið hafi hinn islenzki upphafsmaður að slíkum nýjungum eða framförum. Er hér haft fremur óskemmtilega hausavíxl á hlutunum og heldur óvenjuleg málsmeð- ferð, í riti, sem útgefandi ætlast þó sjálf- sagt til að verði grundvallarheimildarrit um þetta efni. Af þessum sökum finnst mér því nauðsynlegt að benda á þá staði, þar sem missagnirnar eru mestar. Um frystihús og ísframleiðslu. I kaflanum um frystihús og frystivélar, er á bls. 321 sagt mjög skemmtilega 'frá tveimur dönskum firmum Sabro og Atlas, sem Islendingar keyptu vélar frá, en eng- inn Islendingur er nefndur í því sambandi, og flest ártöl eru þar röng eða villandi. Þar er t. d. sagt, að 1912—13 sé byrjað að koma upp einstökum frystitækjum til ís- framleiðslu, og að setja frystivélar i stærri botnvörpunga og fragtskip. Á sömu bls. segir; að ekki hafi komið verulegur skrið- ur á þessi mál fyrr en 1920, þegar Otte- sensaðferðin varð kunn. Hið raunverulega i þessu máli er hins vegar þetta: Fyrsta vélfrystihúsið hér á landi, var byggt í Vestmannaeyjum 1908, undir for- ystu G. J. Johnsen, og var þegar í upphafi svo stórt, að það fullnægði þessari stærstu verstöð landsins til beitu- og matvæla- geymslu um 1—2 áratugi. Næsta stór- frystihúsið byggði Sláturtfélag Suðurlands 1913- Ef til vill blandar höf. því saman, er hann talar um frystivélar í fragtskipum, Árið 1946 kom út í Danmörku, bókin Island og dets Tekniske Udvikl- ing, eftir Th Krabbe, fyrrv. vita- málastjóra fslands. Þetta er sem nærri má geta stór bók, 360 bls. í stóru broti, og prýdd mörgum mynd- um. Hér heima hefur verið undarlega hljótt um þessa bók, og er ekki vonum fyrr sagt frá henni og rakið efni hennar fyrir isl. lesendum, en það gerir hér einn mesti athafnamaður landsins — á þessu timabili, sem bókin fjallar um. — Bendir hann hér á ýmis missmíði á þessu verki og leiðréttir áberandi skekkjur, sem eigi má vera ómótmælt í bók sem þessari, sem gera verður kröfu til, að sé nokkurn veginn staðgott heim- ildarrit um sögulega þróun þeirra miklu framfara, sem einkennt hafa fsland á þessari öld. Ritstj. að áður en „Brúarfoss" var byggður, út- vegaði G. J. J. Samvinnufélögunum gufu- skipið Richard Kaarbö, sem héðan flutti fyrsta frosna kjötfarminn á erlendan mark- að, en þetta var 1924 eða '25. Þá voru Sam- vinnufélögin búin að reisa fyrsta frysti- hús sitt á Hvammstanga. Vestmannaeyjar voru þannig langt á undan öðrum í þessu efni og þannig leiðandi aðili. Þarna er mjög villandi sagt 'frá ýmsu, svo sem ísflutningi ísl. togara, til hinna ísþurfandi frystihúsa eins og þar er sagt. Hér, sem svo oft i þessari bók, gægist fram það ráðandi sjónarmið höf., að frá Dönum séu allar framfarir hér runnar. En hið sanna er, að það voru Islendingar sjálfir, einir og óstuddir af Dönum, sem tóku upp þessa nýju tækni, — með góðum árangri —¦ jafnsnemma og Danir hefja hana hjá sér. G. J. Johnsen var umboðsmaður fyrir hið danska frystivélalfirma í Sabroe í Aar- hús, og útbreiddi vélarnar hér allt til 1931, er SÍS tók við umboði þessu. Eins og áður er sagt, var það einmitt G. /. /., sem ýtti undir útflutning á frystu kjöti, með útvegun kæliskipsins Richard Kaarbö. Og það var einmitt eftir þessa tilraun, sem gafst svo vel, sem hafist var handa um að Islendingar eignuðust sitt eigið kæliskip, en það var e/s. Brúarfoss. Nú mun það hljóma einkennilega i eyrum, að nefnd manna, — sem forstjóri félagsins átti sæti í, — lagði á móti slikri nýsköpun. Þá eins og svo oft síðar, skipaði ríkisstjórn- in, eingöngu slíka menn i nefnd um þessi mál. Menn, sem aldrei höfðu nálægt slik- um málum komið, eða haft kynni af frysti- húsarekstri, eða sölu nýmetis til útlanda. Frá Vestmannaeyjum var þó lengi búið að selja í stórum stil frosna lúðu á erlend- an markað, og með góðum árangri, allt frá byrjun hins fyrsta frystihúss í Eyj- um. Hinn framsýni ráðherra, Hannes Hatf- stein, hafði áskilið í samningi sínum við D.F.D.S., að eitt af skipum þess, „Botn- ia," hefði kælirúm, og var slíkur útbún- aður þvi settur í skipið, líklega árið 1910. Það er ef til vill afsakanlegt, þótt ég sé nokkuð langorður um þessi mál, þar sem þau voru mér svo kunn, vegna eigin þátttöku i þeim. En þar sem höf. telur það aðalatriðið, að vélarnar voru fyrst, og lengi keyptar í Dnmörku, má það gjarn- an koma skýrt fram, að það voru Islend- ingar sjálfir, sem áttu upptökin að þes,sum umbótum og komu þeim hér á, og pönt- uðu vélarnar sjálfir (frá Danmörku). Á bls. 321 segir höfundur, að útflutn- ingur á hraðfrystum fiski sé aðallega til Bretlands. Þetta er enganveginn rétt, því að þessi vara hefur farið til margra ann- arra landa i Evrópu, og síðari árin i vax- andi mæli til Bandaríkja Norður-Ameríku, þar sem ifiskurinn nýtur vaxandi álits. Á bls. 322, er ekki alveg ljóst hvað höf. á við, er hann ræðir um Sænskrísl. frysti- húsið í Reykjavík, byggt 1920, sem sé komið á aðrar hendur, þar sem hafnar- nefnd Reykjavíkur hafi neytt forkaups- réttar síns, og fyrirtækið sé nú notað i öðru augnamiði. Hér virðist eitthvað mál- um blandað, þvi að fyrirtækið er nú i eigu privat íslenzks fyrirtækis, og ein- mitt notað í sama augnamiði og upphaf- lega. Þá hefði mér ekki þótt óviðeigandi að höf. hefði minnst eitthvað á það, sem kalla mætti „Edinborgar-timabilið," sem i raun réttri átti mikinn þátt i því að gjörbreyta til batnaðar allri verzlun landsmanna. Með þessari ágætu verzlun lækkaði verð hér á erlendri vöru, og hún tók upp þann nýja ágæta sið að kaupa útflutningsvör- ur landsmanna —¦ sérstaklega fisk — og greiða i peningum. Var þetta mikill feng- ur, og taldar miklar framfarir ifrá því sem áður var, og menn áttu hér að venjast. AKRANES 87

x

Akranes

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Akranes
https://timarit.is/publication/865

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.