Fréttatíminn - 07.10.2011, Blaðsíða 41

F orseti Íslands, Ólafur Ragn-ar Grímsson,
gerði f rumvarp
stjórnlagaráðs að
nýrri stjórnarskrá að
umræðuefni í þing-
setningarræðu sinni.
Það er vel og fengur
að því að forseti lýð-
veldisins vekji þjóð
og þing til umhugs-
unar um þetta stór-
mál, nýja stjórnar-
skrá handa landi og
lýð. Ólafur Ragnar
gerði einkum emb-
ætti forseta Íslands
að umræðuefni. Um
það fjallar þessi pistill.
Þrískipting valdins
Allt frá dögum Montesquieus hefur
það verið leiðarljós við mótun allrar
lýðræðisstjórnskipunar að ríkis-
valdið skuli skiptast í þrjá aðgreinda
þætti: Löggjafarvald, framkvæmd-
arvald og dómsvald. Mörgum hefur
þótt sem hjá okkur væri þessi að-
skilnaður ekki skýr, að ríkisstjórn-
in væri að jafnaði með þingið í vas-
anum og jafnvel dómarana líka þar
sem þeir voru til skamms tíma skip-
aðir af dómsmálaráðherra að eigin
hentisemi. Síðast en ekki síst hefur
hlutverk og staða forsetans sem ein-
hvers konar tengill löggjafarvalds
og framkvæmdarvalds verið óskýr.
Hefðum samkvæmt hefur þó for-
setinn haldið sig til hlés, þótt nú-
verandi forseti hafi haft sig meira
í frammi en fyrirrennarar hans og
beinlínis gripið í taumana.
Að margra mati er ekki nóg að
þrískipta valdinu heldur þurfi eftir-
litsvald að auki. Þar getur forsetinn
haft hlutverki að gegna og endur-
speglast það að nokkru í tillögum
stjórnlagaráðs, þeim sem urðu Ólafi
Ragnari umræðuefni.
Hvert yrði vald forsetans?
Meginatriðin í tillögum stjórnlagar-
áðs um hlutverk forseta eru fjögur:
· Tillaga um forsætisráðherra:
Í upphafi ráðgerðrar stjórnar-
skrárgreinar um stjórnarmynd-
un segir að „Alþingi kýs forsætis-
ráðherra.“ Með þessu er tekinn af
vafi um þingræðið, það að ríkis-
stjórn verður á hverjum tíma að
hafa stuðning Alþingis. Forseti
Íslands er falið að gera tillögu
um forsætisráðherraefni. Honum
ber fyrst að ráðfæra sig við þing-
heim enda verður hinn tilnefndi
að njóta stuðnings þingsins. For-
seti getur ekki skipað utanþings-
stjórn að eigin frumkvæði eins og
nú. Forsetinn fær tvívegis tæki-
færi til að leggja tillögu um for-
sætisráðherraefni fyrir þingið.
Vilji þingið hvorugan þeirra sem
hann tilnefnir er það í höndum
þingsins að velja.
· Málskotsréttur: Forsetinn getur,
allt eins og nú, skotið nýsam-
þykktum lögum frá Alþingi til
þjóðarinnar til samþykktar eða
synjunar. En þjóðin fær líka beina
leið til þess sama eins og rakið
hefur verið í tveimur síðustu pistl-
um. Málskotsréttur
forseta er því ein-
ungis hugsaður sem
neyðarhemill, enda
verður forseti að
rökstyðja ákvörðun
sína og getur hann
þá vart vísað til vilja
þjóðarinnar. Hún
tjáir þann vilja sjálf.
Slíkur öryggisventill
þjóðhöfðingja tíðk-
ast víða og er hugs-
aður til að stöðva
gerræði meirihluta
þings.
· Aðild að skipun
dómara og ríkis -
saksóknara: Hver
og hvernig á að skipa dómara
er vandaverk. Nýlega hafa verið
samþykkt lög sem bæta fyrir-
komulagið mjög. Stjórnlagaráð
leggur til að andi þeirra laga verði
festur í stjórnarskrá en hnykkt á.
Lykilatriði er að hæfni og mál-
efnaleg sjónarmið verða að ráða
við skipun í öll embætti. Í sam-
ræmi við gæsluhlutverk forsetans
fær hann heimild til að skjóta vali
ráðherra á dómaraefni til Alþing-
is, þar sem þriðjungur atkvæða
nægir til að hafna dómaraefni
ráðherra. Fari svo þarf ráðherra
að koma með nýja tillögu.
· Aðild að skipun æðstu embætta:
Forseti kemur við sögu um skip-
an þeirra æðstu embættismanna
sem Alþingi kann að kveða á um.
Hér er hlutverk forseta minna.
Honum er einugis ætlað að skipa
formann hæfnisnefndar, en að
öðru leyti hefur hann ekki að-
komu að málinu. Hann væri t.d.
að fara út fyrir valdsvið sitt ef
hann segði nefndarformanninum
fyrir verkum.
Aukin völd?
Ólafur Ragnar telur að með tillög-
um stjórnlagaráðs séu umsvif for-
setembættisins efld og ábyrgð auk-
in. Um það má deila en skiptir þó
ekki höfuðmáli. Að mínu mati fær
forsetinn skýrara og markvissara
hlutverk en nú. Í þremur síðustu lið-
unum fær hann vel skilgreind verk-
efni sem öll lúta að öryggiseftirliti. Í
fyrsta liðnum heldur hann því óljósa
hlutverki sem hann hefur haft við
stjórnarmyndun, en settar eru regl-
ur um hvernig hann skuli bera sig
að. Kjarni málsins er þó sá að það er
að lokum Alþingis að kjósa forsætis-
ráðherra. Það er ein veigamesta ný-
mælið í tillögum ráðsins.
Vissulega er forsetaembættið
mikilvægt, bæði nú og framvegis,
verði tillögur ráðsins að stjórnar-
skrá. Því skiptir höfuðmáli hver á
embættinu heldur. Þjóðin verður að
vanda val sitt. Í því skyni er í svo
um kjör forseta búið að tryggt sé
að hann njóti stuðnings meirihluta
kjósenda, en svo hefur ekki verið
við fyrsta kjör forseta ef undan er
skilin kosning Kristjáns Eldjárns.
Mistakist þjóðinni valið situr hún
þó ekki uppi með forseta lengur en
í þrjú kjörtímabil samkvæmt tillög-
um stjórnlagaráðs. Þetta ákvæði var
ekki rakið í samantekt forsetans.
Ný stjórnarskrá
Forsetinn um
forsetann
Þorkell Helgason
sat í stjórnlagaráði
Að mínu mati fær forsetinn skýrara og
markvissara hlutverk en nú.
Helgin 7.-9. október 2011