Læknablaðið

Árgangur

Læknablaðið - 15.08.1996, Síða 55

Læknablaðið - 15.08.1996, Síða 55
LÆKNABLAÐIÐ 1996; 82 599 íðorðasafn lækna 80 Tourette heilkenni (framhald) Grein Gilles de la Tourettes um heilkenni það, sem við hann er kennt, birtist árið 1885. Sag- an segir þó að fyrsta læknis- fræðilega frásögnin af einstakl- ingi með þau einkenni, sem Tourette sagði frá í grein sinni, hafi verið birt þegar árið 1825. Hvorki hann sjálfur né lærifaðir hans, hinn frægi, franski tauga- sjúkdómalæknir Jean Martin Charcot (1825-1893), skoðuðu eða kynntust sjálfir þessum ein- staklingi, sem síðar fékk viður- nefnið „greifynjan bölvandi". Engu að síður hefur lýsing hins unga Tourettes verið það góð að Charcot sá fulla ástæðu til þess að kenna fyrirbærið upp frá þessu við nemanda sinn. Upp- haflega heitið var engin smá- smíði: La maladie des tics de Gilles de la Tourette. Framlag Tourettes fólst einkum í því að lýsa vandlega einkennum nokk- urra sjúklinga og að setja fram skilmerki sjúkdómsflokkunar sem greindu þennan nýja kvilla frá öðrum ósjálfráðum, krampakenndum hreyfiröskun- um, einkum svonefndum rykkjadansi (Sydenhams chor- ea). Vöðvakvik, vanakrampi Um svipað leyti mun orðið tic hafa náð fótfestu í frönsku læknamáli sem heiti á þeim sér- stöku hreyfingum sem einkenna Tourettes heilkenni. Skilgrein- ing hugtaksins er á þá leið að um sé að ræða skyndilegan, að mestu óviðráðanlegan og endur- tekinn vöðvasamdrátt, sem er óviðeigandi eða tilgangslaus eins og á stendur og leiðir til samhœfðrar en krampakenndr- ar hreyfingar á afmörkuðu lík- amssvœði. Uppruni orðsins tic er óljós. Meðal hugmynda má nefna afleiðslu frá þýska sagn- orðinu ticken sem merkir að tifa, eða að snerta lauslega. Orðanefnd lækna hefur á sínum tíma kosið að nota íslenska heit- ið vöðvakvik um tic, en einnig er í íðorðasafninu tilgreint sam- heitið habit spasm, sem í beinni orðabókarþýðingu verður vanakrampi. Samheitið vísar hins vegar til þess sem oftast er kallað kækur á íslensku. Islensk orðabók Máls og menningar segir að kækur sé afbrigðilegur ávani einstaklings í látbragði, hreyfingum, svipbrigðum, raddbeitingu eða jafnvel orða- lagi. íslenska samheitaorða- bókin tilgreinir samheitin ávani, ósiður, árátta og í fleir- tölu taktar, tilburðir. Frá því var skýrt í síðasta pistli að starfs- hópar Orðanefndar læknafélag- anna hefðu nú tekið upp heitið kippur sem þýðingu á tic, þar sem það kemur fyrir í heitum sjúkdómaflokka. Upphafsferill Ferli Tourettes heilkennis er lýst þannig að einkennin komi fyrst fram á barnsaldri, oftast sem ósjálfráðir kippir í andlits- vöðvum eða grettur af ýmsu tagi, hreyfikækir. A þessu stigi eru hreyfingarnar ekki mjög áberandi og gjarnan túlkaðar sem ávani eða kækur. Síðan verða kippir fjölbreyttari og geta breiðst til axla og hand- leggja, auk þess að fram koma einnig hljóðkækir, svo sem ræskingar, nefhljóð og stunur, sem geta í sumum tilvikum þróast yfir í eftiröpun eða berg- málstal (echolalia) og grófmæli eða dónatal (coprolalia). Pá getur fylgt ýmis konar áráttu- hegðun eða þráhyggja og enn- fremur geta einkennin aukist eða dvínað um tíma. Allt er þetta talið óviðráðanlegt, þó að oft megi með vilja draga úr eða fresta hreyfingum og hljóðum í stuttan tíma. Talið er að orsakir sjúkdómsins séu líkamlegar, sennilega lífefnafræðilegar og nýjustu rannsóknir staðfesta það, sem Tourette benti á í upp- hafi, að erfðir skipti máli, þó ekki sé enn samkomulag um erfðamynstrið, ríkjandi, hálf- ríkjandi eða hálf-víkjandi. Am- erísku geðlæknasamtökin krefj- ast þess að fjölþætt hreyfi- og hljóðeinkenni hafi verið til stað- ar lengur en eitt ár hjá barni á aldrinum 2ja til 15 ára áður en því sé slegið föstu að um Tour- ette heilkenni sé að ræða. Hvaö á aö kalla fyrirbærið? Auðveldasta leiðin er sú að kenna það áfram við franska lækninn og tala um Tourette (borið fram: túrett) heilkenni eða sjúkdóm. Betra væri þó að finna alíslenskt heiti sem væri að einhverju leyti gegnsætt og gæfi þannig eitthvað til kynna um sjúkdóminn. Hugsanlega má búa til samsett heiti, svo sem kækja-, kippa- eða takta-, -sjúk- dómur, -veiki, -kvilli eða -rösk- un. Gaman væri nú að fá ein- hverjar hugmyndir eða tillögur frá lesendum. Jóhann Heiðar Jóhannsson

x

Læknablaðið

Beinleiðis leinki

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Læknablaðið
https://timarit.is/publication/986

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.