Milli mála - 01.01.2013, Page 339

339
Meginhugmynd frummyndamerkingarfræðinnar er sú að í
mörg um tilvikum sé ekki nærtækast að lýsa merkingu orða sem
klippt um og skornum stærðum með því að telja upp aðgreinandi
merkingarþætti eins og kerfismerkingarfræðin gerir ráð fyrir,
heldur sé eðlilegra að gera ráð fyrir að merkingin spanni vissa
kjarnaþætti (sem ekki þurfa allir að eiga við samtímis í hvert sinn
sem orðið er notað) en sé svo „óskýr“ á jöðrunum. Þessir kjarna-
þættir merkingarinnar eru algeng og dæmigerð merkingareinkenni
viðkomandi orðs eða hugtaks. Þannig eru t.d. fjögur dæmigerð
einkenni bolla þau að þeir eru ílát, að þeir eru ætlaðir til þess að
drukkið sé úr þeim, að hlutfallið milli hæðar þeirrar og breiddar er
nálægt því að vera 1:1 og að þeir eru með höldu. „Frummynd boll-
ans“ hefur öll þessi einkenni en ýmis ílát teljast bollar þótt þau
uppfylli ekki skilyrð in um öll þessi fjögur einkenni samkvæmt
Schwarz og Chur (1993: 48–49) sem vitna í rannsókn Banda-
ríkjamannsins Williams Labovs á merkingu orðsins cup. Gerð hefur
verið hliðstæð könnun á merkingu íslenska orðins bolli (Höskuldur
Þráinsson 1979).
„Scenes and frames“-merkingarfræðin, sem jafnan er kennd við
Bandaríkjamanninn Charles Fillmore, byggist síðan á frummynda-
merkingarfræðinni. Nafn sitt dregur sú fyrrnefnda af þeirri hug-
mynd að víxlverkun sé á milli orða í texta („ramma“, e. frames) og
þeirra ímynda sem þau kalla fram í huga okkar og byggjast á ein-
staklingsbundnum upplifunum okkar og reynslu – prótótýpískra
„sviðsmynda“ (e. scenes)4 sem við geymum í minni okkar og segja má
að séu fyrir okkur merkingar viðkomandi orða.5
Hvernig vill Kußmaul svo nýta þessar kenningar í þágu þýð-
ingarferlisins? Hann leggur áherslu á að þegar þýtt er liggi leiðin í
huga þýðandans ekki milliliðalaust frá orðum (eða öðrum þýðingar-
4 Orðið „sviðsmynd“ er hér notað eingöngu sem bráðabirgðaþýðing á fræðiheitinu scene og þar með
hvorki í hefðbundinni merkingu sinni né sem þýðing á orðinu scenario (eins og nokkuð hefur
tíðkast hin síðari ár).
5 Hér og héðan í frá er fylgt þeirri framsetningu á kenningum Fillmores sem einkennir skrif
Kußmauls og annarra þýskra fulltrúa hlutverkskenningarinnar á borð við Hans J. Vermeer en þeir
nýta kenningarnar öðru fremur í þágu hagnýtra markmiða þýðingafræðinnar. Þeim sem vel þekkja
til skrifa Fillmores kunna að þykja þessar lýsingar fela í sér verulega einföldun eða jafnvel vissa
rangtúlkun á kenningum hans og lykilhugtökum. Kußmaul er fyllilega meðvitaður um þetta og
gerir nokkrar atlögur að víðari skilgreiningu hugtakanna frame og scene þegar hann kynnir þau til
sögunnar en hallar sér svo æ meir að einfaldaðri (og auðskildari) notkun þeirra þegar fram í sækir
og meira reynir á að beita þeim á hagnýt viðfangsefni.
MAGNúS SIGURðSSON