Morgunblaðið - 10.11.2012, Blaðsíða 22

22
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 10. NÓVEMBER 2012
SJÁLFSTÆÐI
EÐA INNLIMUN?
Baráttan um uppkastið 1908
Hér fjallar Gunnar Þór Bjarnason sagnfræðingur
af alúð og innlifun um þennan mikilvæga
þátt í sjálfstæðisbaráttu þjóðarinnar.
G U N N A R Þ Ó R B J A R N A S O N / U P P M E Ð F Á N A N N !
Merkilegt framfaraskref
Guðný Gerður segir að það sem
sé varðveitt af stokknum í miðbæ
Mosfellsbæjar sé í sjálfu sér góðra
gjalda vert. Æskilegt hefði verið að
enn meira af stokknum hefði verið
varðveitt og sú saga sem hann
hafði að geyma. „Hitaveita Reykja-
víkur var á svo margan hátt mikið
og merkilegt framtak, sem boðaði
framfarir,“ segir Guðný Gerður.
„Það er sama hvort við lítum á
hana sem tæknilegt afrek eða stór-
an áfanga í að bæta lífsskilyrði
fólks í Reykjavík. Nú er borgin, og
reyndar Ísland, þekkt fyrir nýtingu
á jarðhita. Því miður eru þessar
minjar að mestu farnar og ég sé
ekki fyrir mér að stokkurinn verði
endurgerður. Það verður ekki tekið
frá Orkuveitunni að saga veitnanna
í borginni hefur verið gefin út á
myndarlegan hátt.
Á sínum tíma var það skilningur
manna að síðustu 30 metrarnir að
tönkunum í Öskjuhlíð yrðu varð-
veittir en svo varð því miður ekki. Í
skilningi þjóðminjalaga hafa engin
lög verið brotin, en við þurfum að
vera meðvituð um að yngri mann-
virki eiga líka sögu og geta haft
mikið gildi. Þau mega ekki hverfa
fyrir slysni,“ segir Guðný Gerður.
Enn má bjarga verðmætum
Atli Gíslason, alþingismaður, seg-
ist harma að upprunalegi hitaveitu-
stokkurinn úr Mosfellsbæ til
Reykjavíkur sé nánast allur horf-
inn. Enn megi þó bjarga verðmæt-
um minjum með því að grafa
stokkinn upp á nokkrum stöðum og
það stórkostlega framtak sem hita-
veitan var eigi að lifa í söguskiltum
meðfram gönguleið frá Reykjavík í
Mosfellsbæ og sérstakri hringsjá
eða útsýnisskífu á Réttarholti.
Í grein í Morgunblaðinu síðasta
mánudag skoraði hann á borgina,
Mosfellsbæ og Orkuveitu Reykja-
víkur að hefja hitaveitustokkinn til
fyrri vegs og virðingar. „Úr því
sem komið er er brýnt að varðveita
þann stokk sem nú er og er nokkuð
heillegur frá Kringlumýrarbraut
austur í Árbæjarhverfi, með göngu-
leið undir Breiðholtsbrautina,“ seg-
ir Atli.
Þar hafa þó verið steypt flöt lok
á stokkinn í stað kúptra og ekki er
lengur að finna reiðing eða torf ut-
an um rörin inni í stokknum. Að-
eins hluti af vatninu fer um þessa
lögn, en önnur nýrri liggur með-
fram Bústaðavegi.
„Stokkurinn er vinsæl gönguleið
og í raun ætti að vera göngustígur
alla leið upp í Mosfellsbæ sem næst
þeirri leið sem stokkurinn gamli lá
um. Þannig mætti sýna þessari
merku sögu virðingu.
Hins vegar er það gjáin yfir
Kringlumýrarbrautina, sem þarf að
brúa. Þarna er ein fallegasta
gönguleiðin um eitt hæsta svæði
höfuðborgarinnar með ótrúlegu út-
sýni til allra átta. Gjáin rýfur þessa
leið og því skoraði ég í greininni á
borgaryfirvöld að byggja göngubrú
yfir hana. Frá Öskjuhlíðinni eru
síðan tengingar til sjávar og þaðan
í Vesturbæinn eða til austurs um
Fossvogsdal,“ segir Atli.
Fyrirspurn var send á skrifstofu
borgarstjóra á þriðjudag í fram-
haldi af grein Atla. Svar hefur ekki
borist.
Rómantískar stundir
og víglína í stríðsleikjum
Í grein sinni á mánudag sagði
Atli að stokkurinn væri í bernsku-
minni sínu kær samgönguæð þeirra
sem ólust upp í Sogamýri og Bú-
staðahverfi upp úr miðri síðustu
öld. Víst er að margir muna göngu-
ferðir eftir snjólausum stokknum
meðan hvítt var allt í kring. Enn í
dag er hitaveitustokkurinn vinsæl
gönguleið. Einn viðmælandi sagði í
samtali að stokkurinn tengdist
rómantískum stundum og jafnvel
tilhugalífi.
Annar sagði að stokkurinn hefði
verið víglína ungra frumbyggja í
stríðsleikjum í hverfunum, en
Knattspyrnufélagið Víkingur hefði
sameinað þessi kappsfullu ung-
menni. Sá þriðji sagðist ævinlega
hafa gengið hægra megin á kúptum
stokknum þar til móðir hans benti
honum á hve misslitnir skósólarnir
voru orðnir.
Menningarsögulegt gildi
fyrir heimsbyggðina
„Íslendingar geta ekki státað af
mörgum gömlum mannvirkjum sem
teljast hafa menningarsögulegt
gildi fyrir heimsbyggðina. Satt að
segja kemur mér ekkert mannvirki
á Íslandi í hug sem keppt gæti við
gamla hitaveitustokkinn um slíkan
sess,“ skrifaði Ingvar Birgir Frið-
leifsson, skólastjóri Jarðhitaskóla
Háskóla Sameinuðu þjóðanna í
Morgunblaðið árið 1999. Honum
rann til rifja að sjá stöðugt meira
af stokknum verða eyðileggingu að
bráð og síðast 30 metra bút við
Öskjuhlíðina 1999.
„Með þessu er Orkuveita
Reykjavíkur búin að eyðileggja
merkustu sjáanlegu minjarnar í
Reykjavík um glæsta sögu Hita-
veitu Reykjavíkur,“ skrifaði Ingvar.
Í samtali í vikunni sagði hann að
það eina sem eftir stæði af stokkn-
um væri fyrrnefndur minjabútur
við miðbæ Mosfellsbæjar og þar
hefðu heimamenn sett upp tvö
ágæt upplýsingaskilti. Þessi bútur
væri þó ekki í alfaraleið og svona
mannvirki veðraðist fljótt. Því væri
athugandi að flytja stokkbútinn í
heilu lagi, t.d. á Árbæjarsafn og
hafa hann þar undir gleri.
„Við skulum hafa í huga að
Reykjaveitan var fyrsta stóra jarð-
hitaveitan í heiminum og mér
finnst yfirgengilegt að ekki hafi
verið betur passað upp á þessar
minjar,“ segir Ingvar. „Það hefði
verið einfalt að skilja eftir vænan
bút á Öskjuhlíðinni, en hann varð
vinnuvélum að bráð. Þá er full
ástæða til að kanna hvort eitthvað
er til af öðrum minjum, t.d. verk-
færum, holutoppum og dælum, að
ógleymdum ljósmyndum og kvik-
myndum. Það verður að bjarga því
sem eftir er.“
Halldór Þorsteinsson, sem í áratugi rak málaskóla í
borginni, skrifaði grein í Lesbók Morgunblaðsins 8.
ágúst 1998 og rakti þar ferð þriggja stúdenta frá Ak-
ureyri til Bandaríkjanna með viðkomu í Reykjavík fyrir
rúmum 70 árum. Auk Halldórs voru þeir Aðalsteinn
Sigurðsson og Jónas Jakobsson með í þessari för. Í
grein Halldórs segir meðal annars:
„Við komu okkar til Reykjavíkur í október 1941
blasti við okkur svo ófögur sjón, að við héldum fyrst í
stað að við hefðum farið borgarvillt, en sú var þó ekki
raunin. Borgin var meira og minna sundurgrafin eða
öllu heldur götur hennar. Skurðirnir minntu okkur
fyrst í stað einna helst á skotgrafir, en þetta reyndist mesta missýn því
að brátt kom í ljós að hér voru ekki neinar hernaðarframkvæmdir á ferð-
inni, heldur friðsamlegar og framsýnar framkvæmdir vegna nýtingar
hveravatns til húsahitunar í höfuðborg Íslands, auk þess var heitu hvera-
vatni líka veitt í sundlaugar eins og reyndar lengi hafði tíðkast. Lagning
hitaveitu var bæði mikið verk og tímafrekt.“
Borgin sundurgrafin
FRIÐSAMLEGAR OG FRAMSÝNAR FRAMKVÆMDIR
Halldór
Þorsteinsson
Ljósmynd/Orkuveitan
Öskjuhlíð Loftmynd af Öskjuhlíð frá því um 1960 og má sjá að margvíslegar breytingar hafa orð-
ið í borginni á hálfri öld Á myndinni sjást flutningsæðarnar tvær að Öskjuhlíðinni, Reykjaæð úr
austri og æðin frá Laugarnessvæðinu í gegnum dælustöðina norðan í hlíðinni.
Morgunblaðið/Júlíus
Gjáin Alþingismaðurinn Atli Gíslason hvetur til þess að göngubrú verði byggð yfir Kringlu-
mýrarbraut gegnt Veðurstofunni. Þar sem hitaveitustokkurinn lá áður eigi að vera greið
gönguleið upp í Öskjuhlíð en ekki „ókleif og óbrúuð“ gjá. Útsýni þarna sé einstakt.
Guðný Gerður
Gunnarsdóttir
Atli
Gíslason
Ingvar Birgir
Friðleifsson
Eiríkur
Hjálmarsson
Hitaveitustokkurinn