Morgunblaðið - Sunnudagur - 06.10.2013, Side 51

hún var mjög einföld – á henni var brotinn
bolli sem lá á gólfinu. Myndin hét „Litlu
vandamálin“. Þessir krakkar skilja allt!“
Fyrir stuttu var tilkynnt að nýr verð-
launaflokkur muni bætast við Íslensku
bókmenntaverðlaunin á næsta ári; flokkur
barnabókmennta. Guðrúnu líst ljómandi
vel á það og segir að þar hafi hún skipt
um skoðun í seinni tíð. „Ég nefni sem sam-
bærilegt dæmi að ég var lengi vel á móti því
að stjórnmálaflokkar væru með einhver sér
kvenfélög en mér snérist hugur. Ég var líka
á móti því að flokka barnabókmenntir sér-
staklega en ég er nú ánægð með það – þetta
gengur ekkert öðruvísi. Ég held að barna-
bókmenntir hérlendis hafi reyndar alls ekki
verið eins afskiptar og annars staðar og tel
að það hafi breyst í kringum 1970. Þær hafa
notið jafnréttis og ég þarf ekkert að kvarta
yfir því að það hafi ekki verið skrifað um
bækurnar mínar. Mér finnst menn gera þeim
hátt undir höfði.“
Áskorunin
Hins vegar hefur Guðrún, líkt og margir,
áhyggjur af læsi barna. Það er reyndar langt
síðan hún viðraði þær skoðanir, meira en 30
ár. Hún vill þó leggja marga lárviðarsveiga
um háls grunnskólakennara og bókasafns-
fræðinga sem hafi gert átak í að halda bók-
um að börnum. Hún er með óvenjulegar til-
lögur að frekari úrbætum.
„Það er mikið af íþróttaáhugafólki í minni
fjölskyldu og ég hef stundum nefnt það að
mig langi til að gera samning við þessar fyr-
irmyndir sem börn eiga í íþróttunum. Ég
myndi vilja sjá að íþróttastjörnurnar nýti sér
aðdáun barnanna til að vekja athygli á að
krakkarnir þurfi að vera dugleg að lesa. Ég
hef nú kannski ekki fengið miklar undirtektir
en málið er að krakkar eru í svo mörgu að
það virðist varla vera tími til að opna bók.
Það er þess vegna ánægjulegt að grunnskól-
arnir eru farnir að hafa svokallaðan yndis-
lestur á dagskrá á morgnana þar sem börnin
mega lesa það sem þau vilja. En hér er sem
sagt áskorun til íþróttamanna því ég held að
þeir gætu haft veruleg áhrif: Notið aðdáun
barnanna til að benda þeim á að þau verði
miklu betri íþróttamenn ef þau eru dugleg að
lesa því það er sannarlega rétt.“
Við ræðum að lokum aðeins hvernig það er
að eldast og Guðrún segir að tíminn líði allt,
allt of fljótt. „Fjögur ár þjóta framhjá en voru
heil eilífð þegar maður var í menntaskóla.
Maður verður að sætta sig við að þetta er líf-
ið. Maður missir marga góða vini og það er
ekki beint hægt að segja að það sé gaman að
eldast. En ef maður nær að sætta sig við það
og gleðjast yfir því sem maður hefur fengið
að njóta – þá er þetta í lagi. Að njóta hvers
dags skiptir máli og reyna þá að vera líka
heldur til gleði fyrir annað fólk og skapa
frekar ánægju í kringum sig en leiðindi – þá
held ég að manni líði bara ágætlega. Og vel á
minnst. Mér finnst orðið yndislestur fegurst
orða í íslensku máli.“
hef flett upp hvað oftast í lífinu sem er orða-
bók Sigfúsar Blöndal og Bjargar konu hans –
sérinnbundin og árituð.“
Þess má raunar geta að í menntaskólanum
átti Guðrún örlítinn leikferil og lék meðal
annars tvisvar í Herranótt í Menntaskólanum
í Reykjavík.
Guðrún tekur til við skriftir af alvöru frem-
ur seint á ævinni. Hún er 39 ára gömul þeg-
ar hún skrifar sína fyrstu bók, Jón Odd og
Jón Bjarna – árið 1974. Skáldsaga sem hún
reyndar skrifaði nærri 30 árum áður, 10 ára
gömul, og afhenti bókaforlaginu Lilju í von
um prentun og útgáfu glataðist því miður.
Guðrún sagði eitt sinn frá því í viðtali hvern-
ig hún fór með strætó inn í Reykjavík og lét
Sigurbjörn heitinn Einarsson, síðar biskup, fá
handritið er hann stýrði bókaforlaginu.
Hún frétti aldrei neitt meir en eftir að það
viðtal birtist hafði Sigurbjörn samband við
Guðrúnu og sagði að trúlegt væri að hand-
ritið hefði brunnið þegar eldur kviknaði í
skrifstofu hans við Freyjugötu. „Ég hef oft
óskað þess að ég ætti þetta handrit. En þetta
var nú samt ótrúlegur hroki í krakkakvik-
indinu að láta sér detta þetta í hug,“ segir
Guðrún og hlær.
Þegar Guðrún hefur ritferil sinn er hún
einnig að ala upp börn og á kafi í pólitík. Það
kom sumum á óvart, svo sem móður hennar.
„Ég sagði henni að það væri kannski að koma
út bók eftir mig. Henni þótti það
óþarfa vesen á mér. Hún vildi hafa
okkur systkinin prúð og góð og helst
ekki að gera neitt því meðan við vor-
um ekki að gera neitt vorum við að
minnsta kosti ekki að gera neitt af
okkur. Við mamma töluðum saman
daglega þar til hún lést, oft bara til að
jagast eitthvað, en ég held að við höfum átt
margt sameiginlegt. Ég held til dæmis að hún
hafi aldrei verið sátt við hlutskipti sitt í Hafn-
arfirði við lítil efni.“
Guðrún hefur hins vegar átt fremur bágt
með að hafa hægt um sig og hefur alltaf
kunnað því best að hafa nóg fyrir stafni. Hún
segir að það sé stundum hlegið að henni í
fjölskyldunni fyrir það hvernig hún tekst á
við mótlæti – með því að taka til hendinni,
taka til í geymslunni eða þrífa eldhússkáp-
ana.
Fór að taka sig alvarlega
Guðrún reddar sér og þegar henni ofbauð lítið
og aumt framboð af barnabókmenntum ákvað
hún að taka málin í sínar hendur. Hún ákvað
að hún gæti allt eins vel búið til eigin sögur
handa krökkunum sínum á kvöldin. Sögurnar
sem hún sagði þeim upp úr sjálfri sér hittu í
mark og þær undu upp á sig. Guðrún vill
meina að þetta sé allt svolítið tilviljunum háð.
„Eftir að ég fékk barnabókaverðlaun Reykja-
víkurborgar fyrir Jón Odd og Jón Bjarna fór
ég furðu lostin að taka mig alvarlega.“
Stórskemmtilegar bækur Guðrúnar litu
dagsins ljós á næstu árum og það leið ekki
langur tími á milli þeirra. Meira af Jóni Oddi
og Jóni Bjarna kom út árið 1975. Í afahúsi
árið þar á eftir og hinum eftirminnilega Páli
Vilhjálmssyni skaut upp á stjörnuhimininn
árið 1977. Þarna var kominn tími á leikrit að
mati Sveins Einarssonar, þáverandi þjóðleik-
hússtjóra, sem setti sig í samband við Guð-
rúnu. Og Guðrúnu datt ekki í hug að skrifa
einhvern fíflagang heldur alvöru leikrit.
„Árið 1979 var barnaár Sameinuðu þjóð-
anna. Þá hringir orkuboltinn Sveinn í mig og
segir: „Heyrðu Rúna, nú gerir þú mér einn
greiða. Þú skrifar fyrir mig barnaleikrit, við
verðum að sýna barnaleikrit á ári barnsins.
Hugmyndin kom fljótlega. Ég ákvað að snúa
þessu við – láta börnin leika fullorðna fólkið
og fullorðna fólkið börnin. Ég hafði þegar
skrifað sjónvarpsefni fyrir börn og vildi að
þar væri talað við börn sem þau væru viti
bornar verur. Það er misskilningur að börn
þurfi einhverja vitleysu. Þau geta vel horft á
leikrit án þess að það sé eitthvert vesen og
fíflagangur í kringum það. Börn eru svo klók,
óspillt og ærleg.“
Sem fyrr segir var Guðrún aðeins viku að
skrifa Óvita. Hefur hún einhvern tímann ver-
ið jafnfljót að skrifa eitthvert verk? „Nei,
aldrei. Ég sagði við manninn minn að ég
skyldi bara klára þetta í bústaðaferðinni sem
við höfðum ráðgert í Munaðarnes. Hann fór
með börnin út yfir daginn og kom heim undir
kvöldmat og þetta stóð svo heima. Ég afhenti
Sveini leikritið og hann var bara voða lukku-
legur með þetta og verkinu var aldrei breytt
neitt eftir það.“
Guðrún lumar á skemmtilegum sögum af
því þegar hún var boðin til samlesturs stuttu
seinna. „Ég var svo aum og kvíðin að ég
þorði varla að líta á nokkurn mann. Þegar
lestri lauk varð grafarþögn og svo sagði gam-
all og virtur leikari, Ævar Kvaran: „Fyrir-
gefðu Guðrún, en ég verð nú bara að spyrja
þig – skrifaðirðu þetta sjálf?“ Ég vissi ekki
hvort ég ætti að hlæja eða gráta og stundi
bara upp: „Ég gerði það nú reyndar.“ Og
annar leikarinn sagði; „Þetta er nú eiginlega
ekki barnaleikrit.“ En svo setti hún Brynja
okkar Benediktsdóttir þetta upp og börnin
skemmtu sér konunglega – og fullorðnir
líka.“
Öðru fremur fjalla Óvitar um hvernig
manneskjurnar geta verið samtaka og góðar
hver við aðra þegar eitthvað mikið bjátar á
en þegar litlu vandamálin eru annars vegar
geta allir orðið kolvitlausir. Og þetta skilja
börnin. „Ég man til dæmis þegar ég heim-
sótti grunnskóla þar sem búið var að setja
upp sýningu á teikningum úr leikritinu. Einn
krakkinn hafði teiknað sæta bláa mynd og
„Ég sagði henni að það væri
kannski að koma út bók eftir mig.
Henni þótti það óþarfa vesen á
mér,“ segir Guðrún Helgadóttir
um viðbrögð móður sinnar við
rithöfundadraumnum.
Morgunblaðið/Ómar
Brot úr gagnrýni frá árinu 1979 eftir
Ólaf Jónsson gagnrýnanda. (d. 1984)
„Ekki spyr ég að henni Guðrúnu
Helgadóttur. Eftir sínar góðu sögur um
Jón Bjarna og Pál Vilhjálmsson og það
lið allt er hún nú búin að semja besta
barnaleikrit á íslensku, einhverja allra
bestu leiksýningu handa börnum sem
sést hefur í Þjóðleikhúsinu. Hvernig
skyldi standa á því – af hverju tekst allt
svona vel sem Guðrún tekur sér fyrir
hendur.
Svarið við því er í þetta sinn svo sára-
einfalt að í rauninni sætir það mestri
furðu að leikrit í líkingu við Óvita skuli
aldrei fyrr hafa borið við á barnasýn-
ingum. Guðrún Helgadóttir hefur ein-
faldlega skrifað leikrit handa börnum
með viðlíka aðferð og væri hún að
semja „alvöruleikrit“ handa fullorðnum
áhorfendum. Hún hafnar öllu því ævin-
týraveseni og söngleikjastælum sem
hingað til hafa þótt sáluhjálplegir á
barnasýningum. Hér eru engir kóngar,
prinsessur eða nornir, engin talandi dýr
og engin kýr með slaufu í halanum, ekk-
ert söngvahnoð undir dægurlögum og
ballettskólinn bannaður. Bara þetta er
blessaður léttir.“
Úr fyrsta leik-
dómi um Óvita
6.10. 2013 MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 51