Fréttablaðið - 29.03.2014, Síða 102

29. mars 2014 LAUGARDAGUR| HELGIN | 42
FLÆKJUSAGA
Illugi Jökulsson rekur
hér eitt af sárafáum
dæmum sem sagan
kann að greina frá um
að öflugir
leiðtogar
óttist ekki
að velja
öfluga
eftirmenn,
ólíkt til
dæmis
Alex Fergu-
son!
Í heitum pottum nú um stundir, að minnsta kosti þar sem karlmenn koma saman, eru fá umræðuefni vin-sælli þessa dagana en vandræði enska fótboltafélagsins Mancheser United. Og virðist hver hafa sína kenningu
á því af hverju þau stafa. Sjálfum þykir
mér í ljósi sögunnar að sökudólgurinn
sé raunar alveg augljós, nefnilega fyrr-
verandi þjálfari liðsins, Alexander Chap-
man Ferguson og enginn annar. Hann var
eins og menn vita hinn ógnarsterki leið-
togi liðsins í 27 ár og hafði einstaka hæfi-
leika, metnað og viljastyrk í sínu starfi.
Því vann hann líka óteljandi sigra. En að
lokum áttaði hann sig á því að þetta væri
orðið ágætt og ákvað að hætta, og þá féll
Ferguson kylliflatur í einmtt þá gryfju
sem virðist næstum óhjákvæmilegt að
sterkir og sigursælir leiðtogar detti oní
þegar ferli þeirra er að ljúka – það er að
segja, hann valdi minnipokamann sér að
eftirmanni.
Til þess einfaldlega að eftirmaðurinn
myndi áreiðanlega ekki skyggja á hann
þegar fram liðu stundir.
Öflugir leiðtogar
„Sá útvaldi“ í tilfelli Fergusons reyndist
vera David Moyes, þjálfari sem á rúmum
áratug gerbreytt yfirbragði Everton-liðs-
ins frá því að vera dálítið mistækt stórlið
sem alltaf öðruhvoru vann ágæta sigra
yfir í að verða þrautseigt miðlungslið þar
sem árangur yfir miðju í ensku deildinni
var talið mjög ásættanlegur, því við meiru
mætti alls ekki búast. Moyes er sem sagt
ekki sigurvegari í eðli sínu, heldur er hann
svona maður sem er góður í að bíta á jaxl-
inn og fær sitt kikk í lífinu út úr því að vera
hrósað fyrir að gefast ekki upp þótt allt-
af blási á móti. Meðvitað eða ómeðvitað
valdi Ferguson þennan mann sem arftaka
sinn því hann vissi að það væri engin leið
að Moyes gæti fylgt eftir sigurgöngu hans
sjálfs. Og það er mannlegt að vilja tryggja
sér háan stall í sögunni, þótt stundum hafi
það í för með sér að hinn öflugi leið-
togi skilji eftir sig sviðna jörð
þar sem enginn er lengi vel í
stakk búinn til að að reisa hið
fallna merki.
Það má sjá þessa til-
hneigingu hinna öflugu
leiðtoga úti um allt í sög-
unni, bæði í stóru og
smáu, og íslensk dæmi
um einmitt þetta blasa líka
við ef einhver nennir að
skyggnast eftir þeim. Í ein-
hverjum heita pottinum um
daginn fórum við hins vegar
að velta fyrir okkur hvort ekki
mætti finna dæmi um hið gagn-
stæða, leiðtoga sem þvert á móti
velja sér sjálfir öfluga eftirmenn
og eru ekkert smeykir við samkeppni frá
þeim í hinni sögulegu vitund. En þrátt fyrir
að brjóta um þetta heilann heillengi,
þá tókst í rauninni aðeins að
finna eitt dæmi um slíkt – en
þar er reyndar um að ræða
röð fimm öflugra foringja
sem allir völdu sér sjálfir
ágæta eftirmenn.
Nema sá síðasti.
Valdamenn
Árið 96 eftir Krist var
Rómarkeisarinn Dómi-
tíanus myrtur af nánum
aðstoðarmönnum sínum og
lífvörðum sem fengið höfðu nóg
af geðþóttastjórn hans og grimmi-
legum ofsóknum gegn raunveruleg-
um og ímynduðum óvinum. Enginn
samsærismannanna var sjálfur í
stakk búinn til að hrifsa til sín keisaratign-
ina og þá kom öldungaráðið til skjalanna
og valdi einn úr sínum röðum til
keisara, hálfsjötugan og heilsu-
veilan og barnlausan öld-
ungaráðsmann sem Nerva
hét. Hann féllst á að verða
keisari og næstu tvö árin
vann hann af stakri sam-
viskusemi að því að koma
á röð og reglu eftir róstu-
sama stjórnartíð Dómi-
tíanusar. Hann hafði ekki
aðeins verið harðstjóri
hinn versti, heldur látið
stjórnsýslu reka á reiðan-
um og eytt mjög um efni fram,
svo við mörg vandamál var að
glíma. Til að tryggja sér stuðn-
ing hersins ættleiddi Nerva vin-
sælan hershöfðingja sem stýrt
hafði um skeið liði Rómar í Germaníu eða
Þýskalandi, Markús Úlpíus Trajanus hét sá,
fæddur á Spáni en raunar af gamal-
grónum ítölskum ættum. Og
þegar Nerva dó eftir aðeins
tæp tvö ár á sínum óvænta
valdastóli, þá varð Traj-
anus átakalaust keisari í
ríkinu.
Trajanus þykir vera
einn af hinum glæstari
keisurum Rómaveldis.
Stjórnsýsla á hans dögum
þótti með sérstökum fyr-
irmyndarblæ, hann stóð
fyrir mörgum þjóðþrifaverk-
um og lét til dæmis setja lög
um umönnun þeirra sem minnst
máttu sín, svo sumir vilja ganga
svo langt að telja hann einn af
upphafsmönnum velferðarríkja
nútímans. Persónulega þótti hann prúð-
ur og vandaður maður. Reyndar hafði
Trajanus svo gott orð á sér að eftir
kristni varð ríkistrú í Rómaveldi
varð til sú saga að Gregoríus
páfi mikli reist hann upp
frá dauðum stundarkorn
svo skíra mætti hann
til kristindóms, því það
gengi ekki að svo ágætur
keisari lægi ókristnað-
ur í gröf sinni. Á sínum
eigin dögum var Traj-
anus þó þekktastur fyrir
hernaðarbrölt sitt. Í nærri
hundrað ár hafði orðið lát á
útþenslustefnu Rómverja sem
bættu engu við ríki sitt nema
Englandi. En Trajanus kvaddi út
legíónir sínar og lagði fyrst um
Róm hina svonefndu Dakíu, sem
nú heitir Rúmenía, og fór svo í austurveg
og knésetti Parþa sem ríktu yfir hinu forna
Persaveldi, frá þeim tók Trajanus Mesó-
pótamíu eða Írak og væri fróðlegt að vita
hver hefði orðið þróun þar ef landsvæðið
hefði kannski næstu aldirnar orðið
rómverskt.
En af því varð ekki. Á heim-
leið úr herferð sinni til Mesó-
pótamíu andaðist Trajanus
63 ára gamall og eftir-
maður hans ákvað að ekki
væri ómaksins vert að
halda svæðinu, svo Róm-
arher hélt þaðan allur
brott.
Þessi eftirmaður var
Publíus Aelíus Hadrí anus,
liðlega fertugur frændi Traj-
anusar sem hafði verið ætt-
leiddur af keisaranum og konu
hans, hinni djúpvitru Pompeiu
Plótínu, þegar hann missti föður
sinn tíu ára gamall. Þeim hjónum
hafði ekki orðið barna auðið, og kann að
hafa spilað þar inní að Trajanus var sterk-
lega grunaður um að hrífast meir af
sætum strákum en konu sinni. En
vel var valið: Hadríanus var
mesti efnispiltur og reynd-
ist prýðilega á keisarastóli,
þar sem hann sat rúm tutt-
ugu ár. „Sat“ er reyndar
ekki vel að orði komist,
því Hadríanus var á stöð-
ugum ferðalögum um ríki
sitt og fór allt norður til
Skotlands, þar sem hann lét
reisa hinn fræga Hadríanus-
armúr svo vernda mætti róm-
verska þegna á Englandi fyrir
árásum skoskra villimanna. Að
treysta friðinn í ríkinu voru reynd-
ar hans ær og kýr. Hadríanus var
samkynhneigður og átti ekki börn
með konu sinni, frekar en Trajanus, en
þegar hann var kominn á sjötugsaldur og
orðinn heilsuveill ættleiddi hann Ant-
onínus nokkurn sem síðar hlaut
viðurnefnið Píus, hinn trúi. Og
Antonínus varð keisari við
lát Hadríanusar. Ekki nóg
með það, Antonínus hafði
nefnilega átt tvo syni sem
báðir voru þá dánir ungir
að árum og Antonínus ætt-
leiddi því um leið sjálfur
efnispilt sem Hadríanus
hafði valið honum.
Föðurástin blindaði
Antonínus Píus er einn þeirra
Rómarkeisara sem erfiðast er að
muna eftir, því á löngum valda-
tíma hans bar harla fátt til tíðinda.
Það ríkti eiginlega friður og ró um
ríkið allt, stjórn Antonínusar þótti mild og
vitur og hann hafði mestu óbeit á hernaði.
Kannski erfði hann friðin að mestu
leyti frá Hadríanusi og kannski
hefði hann mátt sýna betur
tennurnar á landamærun-
um, altént var friðurinn úti
þegar eftirmaður hans tók
við, hans ættleiddi sonur
Markús Árelíus, og hann
mátti standa í eilífum
styrjöldum og skærum við
ættbálka í Mið-Evrópu sem
vildu sækja inn á rómversk-
ar lendur. Markús Árelíus
tókst á við allt mótlæti af því
þolgæði sem kemur best fram í
skrifum hans sjálfs af heimspeki-
legu tagi, og lét hvergi hlut rík-
isins, en hann gerði ein skelfileg
mistök: Hann kunni ekki að velja
sér eftirmann eins og þeir fjórir keisaranir
á undan honum. Markús Árelíus átti nefni-
lega sjálfur son og föðurástin blind-
aði honum sýn, hann ímyndaði sér
að strákurinn Commódus væri
fær um að gegna keisara-
tign, en það fór á annan veg:
Þegar Commódus tók við
reyndist hann óhæft fífl
og harðstjóri, og gósentíð
hinna fimm „kjörkeisara“
var liðin. Eða „góðu keis-
aranna“ eins og þeir eru
líka kallaðir – þótt ekki séu
kannski allir sammála um
það, Dakíumenn sem Trajanus
þrælaði og drap í tugþúsundatali
myndu seint fallast á að telja hann
sérlega „góðan“. En þau rúmu 80
ár sem þessir keisarar ríktu er þó
sem sé eitt af sárafáum dæmum
um að öflugir leiðtogar óttist ekki að velja
sér öfluga eftirmenn.
Ólíkt Alex Ferguson!
AÐ KUNNA AÐ VELJA SÉR EFTIRMENN
Hann
ímyndaði sér
að strákurinn
Commódus
væri fær um
að gegna
keisaratign,
en það fór á
annan veg:
Þegar
Commódus
tók við
reyndist hann
óhæft fífl og
harðstjóri, og
gósentíð
hinna fimm
„kjörkeisara“
var liðin.
„GÓÐU KEISARARNIR“
Nerva
Trajanus
Hadríanus
ANTONÍNUS PÍUS
MARKÚS ÁRELÍUS
Nafn Valdatími Árafjöldi
Nerva 96-98 2
Trajanus 98-117 19
Hadríanus 117-138 21
Antonínus
Píus
138-161 23
Markús
Árelíus
161-180 19
lÍs en kus
2004 - 2014
35%
afsláttur
35%
afsláttur
14.995
Tilboð
50%
afsláttur
50%
afsláttur
50%
afsláttur
50%
afsláttur