Ólafía : rit Fornleifafræðingafélags Íslands. - 01.05.2012, Side 89

skiptingu þegna samfélagsins upp í tvö
kyn. Síðastliðna hálfa öld hefur þó
orðið breyting á þessum viðhorfum en
upphaf þess má rekja til útgáfu bókar
Simone de Beauvoir, Hitt kynið árið
1949. Þar kemur fram hin fræga setning
hennar: „engin fæðist ekki kona, heldur
verður kona“1 (de Beauvoir 1986, bls.
13). Bent hefur verið á að titill bókar
Beauvoir lýsi vel því sem hún vill vekja
athygli á, þ.e. að konur séu skör lægra
settar en karlar (Sigríður Þorgeirsdóttir
2001, bls. 133-134). Á frönsku líkt og í
íslensku er bæði átt með orðinu
„maður“ (fr. un homme) við karl og við
manneskjur almennt (de Beauvoir 1999,
bls. 28). Orðið „maður“ getur þó bara
átt við konur í vissum skilningi, því það
getur aldrei átt við konur á sama hátt og
það gerir við karla. Sigríður Dúna
Kristmundsdóttir leggur þetta fram á
athyglisverðan hátt. Hún segir:
Þetta birtist nokkuð vel í þeirri íslensku
málvenju að segja „maður og kona“
eða „kona er manni gefin“. Ef við
snerum þessu við að létum orðið maður
tákna konu væri þetta „karl og maður“
og „maður er karli gefin“. Hvert
mannsbarn sér að það er ekki eðlileg
íslenska (Sigríður Dúna
Kristmundsdóttir 1999, bls. 69).
Slagorð rauðsokka, „konur eru líka
menn“ segir Sigríður Dúna hafa verið
viðleitni til þess að breyta því að konur
væru ekki normið í tungumálinu til
jafns á við karla (Sigríður Dúna
Kristmundsdóttir 1999, bls. 69). Þetta
sýnir að tungumál geta falið í sér alls
kyns karllægni sem getur dulist sökum
málvenju. Orðfæri getur þannig
viðhaldið staðalímyndum og á sama
tíma þaggað niður hugmyndir um önnur
form kyngerva (Sørensen 2000, bls.
37).
En slagorð rauðsokka á ekki alltaf
við, konur eru ekki alltaf menn. Með
því að nota orðið menn yfir mannkynið
allt verða konur eins konar frávik eða
viðbót, undantekningin frá reglunni. Ef
orðið „menn“ er notað í texta og átt er
við mannkynið allt, er verið að gefa
lesandanum óljós skilaboð. Hann getur
ómeðvitað hugsað um karla einungis í
því samhengi sem þetta er sett fram og
þar með er búið að útiloka konur frá
efniviðnum.
Notkun orðsins „maður“ í Kumlum
og haugfé sýnir vel þetta vandamál. Þar
er orðið notað sem hlutlaust heiti yfir
alla einstaklinga og er mörg dæmi að
finna þar sem notkunin kemur
einkennilega út. Nefna má kumlið í
Surtsstöðum í Hlíðahreppi í Norður-
Múlasýslu2 en þar segir: „Tveir menn
höfðu verið heygðir í kumlinu og ekki
samtímis“. Það kemur svo í ljós síðar í
textanum að um konu og karl var að
ræða (Kristján Eldjárn 2000, bls. 220).
Slíkt er ekki augljóst frá byrjun og ekki
um hlutlaust orðalag að ræða. Það væri
t.d. aldrei hægt að misskilja texta sem
fjallar um „menn“ þannig að aðeins sé
um konur að ræða. Þannig er hægt með
óljósri notkun hugtaka að útiloka konur
úr textanum. Að þessu leyti eru konur
ekki menn, ekki að sama skapi og
karlar, þær eru ekki alltaf menn að jafn
miklu marki og þeir.
Beauvoir vildi svipta hulunni af
þeim sögu- og menningarlegu þáttum
sem hafa áhrif á einstaklinga út frá kyni
þeirra og kynhlutverki. Í framhaldi af __________
88
1„On ne naît pas
femme, on le
devient“ (de
Beauvoir 1986, bls.
13).
2 Jón Steffensen
rannsakaði kumlið
árið 1945 (Kristján
Eldjárn 2000, bls.
220).
Undir mold og steinum...
þeirri umræðu var búið til hugtak um
menningarlegt eða samfélagslegt kyn-
gervi til aðgreiningar frá líffræðilegu
kyni (e. sex).3

Hin kynin
Ef kyn takmarkar ekki kyngervi og kyn
er ekki orsök, tjáning eða útskýring
kyngervis, þá hefur fólk að mati Butlers
margar mismunandi aðferðir við að tjá
kyngervissjálfsmynd sína (Butler 2002,
bls. 164). Sigríður bendir á að ef
kyngervissjálfsmyndir eru ekki
afleiðing náttúrulegs ferlis, heldur séu
komnar af orðræðu, þá missi
hefðbundnar tvískiptar kyngervis-
fyrirmyndir „karls“ og „konu“
trúverðugleika sinn og hljóti að víkja
fyrir margbreytilegum kyngervis-
sjálfsmyndum (Sigríður Þorgeirsdóttir
2001, bls. 85).
Sigríður Matthíasdóttir fjallar í
doktorsritgerð sinni Hinn sanni
Íslendingur um orðræðuhugtakið sem
byggist á kenningum Michel Foucault
varðandi það að umræða samfélagins
hafi grundvallaráhrif á sköpun
almennrar þekkingar. Innan
kenningarinnar er ekki gert ráð fyrir því
að þekking og vald séu aðskildir þættir,
heldur þvert á móti nátengdir.
Þekkingin, eitthvað sem almennt sé
álitið satt og rétt, segir Sigríður að sé í
beinu sambandi við samfélagslegt vald
(Sigríður Matthíasdóttir 2004, bls. 34).
Kyngervi sé því t.d. mótað af orðræðu -
hugmyndum eða þekkingu sem verða til
innan samfélaga og áhrif þeirra á
sjálfsmynd og samfélagslega stöðu
kynjanna. Sem dæmi um þetta segir
Sigríður megi nefna að orðræða
samfélagsins hafi m.a. valdið ójafnri
þjóðfélagsstöðu kynjanna. Undir lok 18.
aldar má sjá aukningu í því að fólk hafi
fremur verið skilgreint út frá „karllegu“
eða „kvenlegu“ eðli fremur en stétt eða
félagslegri stöðu. Almennt sé ályktað að
þetta hafi verið viðbrögð við hug-
myndum um að konur hefðu jafnan rétt
og karlar að taka þátt í opinberu lífi
(Sigríður Matthíasdóttir 2004, bls. 33-
34). Um þetta verður fjallað nánar í
næsta kafla.
Athyglisverð samlíking kemur fram
hjá Kristjáni Eldjárn í bók hans Gengið
á reka, sem er nokkuð lýsandi um áhrif
orðræðu miðrar síðustu aldar á
hugmyndir hans. Í umfjöllun um
greftranir höfðingja á víkingaöld í
Skandinavíu segir Kristján:
Ofrausnin keyrir svo úr hófi, að það er
engu líkara en að hégómlegir
vandamenn hafi keppzt um að „slá
hvern annan út“ í íburði, þegar tignir
ættingjar féllu frá, rétt eins og
fordildarfrúr í Reykjavík yfirbjóða hver
aðra um óhófsveizlur nú á dögum
(Kristján Eldjárn 1948, bls. 39).
Auk þess að vera lýsandi dæmi um
áhrif orðræðu á hugmyndir Kristjáns, þá
sýnir það einnig hvernig orðanotkun
getur stutt við fyrirliggjandi hugmyndir
um kyngervi. Einnig má sjá hvernig slík
lýsing getur mótað hugmyndir lesenda
um greftrunarsiði víkingaaldar.
Aðgreining kyns og kyngervis í tvo
þætti kemur í veg fyrir að mynduð séu
orsakatengsl á milli líffræðilegs kyns og
__________
89
3„Almenn notkun
þessa hugtaks vísar
til flokkunar í
gegnum sýnilegan
líffræðilegan
mismun á milli
karla, kvenna og
millikyns
einstaklinga, byggða
á útliti kynfæra,
litninga og
hormóna. Hins
vegar er skilningur/
skynjun á kyni að
miklu leyti
samfélagslega
mótaður.“ General
use of this rem re-
fers to classification
by means of observ-
able biological dif-
ference of genitalia,
chromosomes and
hormones. Howev-
er, perceptions of
sex are to a great
extent socially
constructed
[sic]“ (Gilchrist
1999, bls. xviii).
(Þýðing höf.).
Sandra Sif Einarsdóttir