Ólafía : rit Fornleifafræðingafélags Íslands. - 01.05.2012, Blaðsíða 147

__________
146
Fé og frændur í eina gröf
Tafla 1: Taflan sýnir haugfé íslenskra kumla og fjölda kumla sem hver gripaflokkur hefur fundist
í. (Byggt á Krisjáni Eldjárn 2000, bls. 301–302, 596–597; Adolf Friðriksson, munnleg heimild,
12.3.2007 og rannsóknum fram til ársins 2009).
Tegundir haugfjár Fjöldi grafa Tegundir haugfjár Fjöldi grafa
Hestar 117 Sigðir/ljáir? 4
Spjót 57 Armbaugar 4
Hnífar 54 Snældusnúðar 4
Perlur 43 Bjöllur 3
Gjarðarhringjur/
söðlar
41 Fingurhringar 3
Brýni 29 Smíðatól 3
Axir 24 Önglar og sökkur 3
Mél/beisli 23 Hnefatafl/taflmenn 3
Kúptar nælur 23 Kingur 3
Metaskálar og met 22 Beltishringjur og
sprotar
3
Hundar 21 Hringanælur 2
Kambar 19 Steikarteinar 2
Klæðisleifar 17 Örvaroddar 2
Sverð 17 Tungunælur 2
Eldfæri 14 Vefjarskeiðar 2
Skjaldarbólur 14 Beinprjónar 2
Katlar og grýtur 9 Mannbroddar 1
Kringlóttar nælur 9 Hestfjötrar 1
Hringprjónar 8 Skrauthnappar 1
Skæri 8 Ísbroddar 1
Kistlar og lyklar 7 Döggskór 1
Þríblaða nælur 6 Hverfisteinar 1
Eins og gefur að skilja er það
yfirbygging kumlsins sem raskast fyrst
og því er erfitt að bæta nokkru við
yfirlit Kristjáns. Engu að síður hafa
rannsóknir undanfarinna ára gefið
tilefni til að ætla að yfirbygging kumla
hafi stundum verið flóknari. Stoðar-
holur sem fundist hafa við kuml á Litlu-
Núpum í Aðaldal og á Ingiríðarstöðum í
Þegjandadal benda til þess að
einhverskonar umgjörð eða yfirbygging
hafi a.m.k. tímabundið verið reist (sjá
Roberts 2009).
Um innri umbúnað kumlsins, legu
hins látna og haugfjárins, má einnig
lesa ýmislegt úr kumlasafninu (sjá t.d.
Kristján Eldjárn, 2000, 306). Almenna
reglan virðist hafa verið sú að hinn látni
var lagður á bakið eða hliðina, og þá
gjarnan með fætur lítið eitt sveigða, en
hendur niður með síðum eða yfir kvið/
brjósti. Af legu skarts og klæðishluta að
dæma, s.s. næla, prjóna eða perlna,
virðist sem hinn látni hafi verið klæddur
og búinn með hefðbundnum hætti.
Annað haugfé virðist einnig hafa verið
lagt til í gröfinni eftir ákveðinni
forskrift. Þannig eru vopn eins og sverð,
spjót og axir yfirleitt við hlið hins látna
og vísa blöðin oftast niður, að fótaenda
grafar, að hætti syrgjenda. Skildir
virðast gjarnan hafa verið lagðir yfir
höfuð hins látna, en spyrja má hvort
þeir hafi mögulega verið látnir standa
við höfðagafl en lagst niður við
greftrun. Hnífar finnast alloft í kumlum
og oftast í beltisstað hins látna, eins og
aðrir smáir hlutir daglegs lífs s.s. brýni,
eldstál, kambar og met. Í sumum
tilfellum finnast smáhlutir sem þessir
samanvöðlaðir og bendir þá til þess að
þeir hafi verið bornir í pyngju af
einhverju tagi.
Almennt séð er haugféð því lagt á
líkama hins látna eða mjög nærri
honum, enda grafarrýmið ekki stórt. Því
má segja að haugféð myndi
nokkurskonar umgjörð um hinn látna,
og geri þeim sem á horfir erfitt fyrir að
skilja að einstaka þætti mengisins. Þar
sem dýr, hestar eða hundar, eru greftruð
með mönnum á hið sama við. Yfirleitt
liggja dýrin í eða við fótaenda grafar og
stundum mjög nærri fótum hins látna.
Hundar eru jafnvel lagðir á eða á milli
fóta mannsins (sjá Bruun og Jónsson,
1910; Kristján Eldjárn, 2000, 203).
Hestar eru algengasta haugfé
íslenskra kumla og algengari hér á landi
en annarstaðar á hinu norræna
menningarsvæði Víkingaaldar. Fjöldi
hestkumla (þ.e. kuml sem virðist hafa
innihaldið hest, einn eða fleiri) er í dag
um 120 en hestar hafa fundist á um 85
fundarstöðum (Kristján Eldjárn, 2000).
Hestkuml eru því rúmlega þriðjungur
allra kumla en þau er að finna á
rúmlega helmingi fundarstaða. Þótt bent
sé á að þessar tölur beri að taka með
nokkrum fyrirvara hljóta þær að gefa
ágæta mynd af áherslunni innan
safnsins.
Hestar koma fyrir í öllum tegundum
kumla á Íslandi, „ríkulegum“ og
„fátæklegum“, með konum og körlum,
ungum og öldnum. Í skandínavísku
samhengi hafa hestar í kumlum gjarnan
verið settir í samband við styrjaldar-
rekstur og þ.a.l. karlmennskuímyndir og
þótt hér hafi verið fullyrt að hestar komi
Þóra Pétursdóttir
__________
147