Ólafía : rit Fornleifafræðingafélags Íslands. - 01.05.2012, Blaðsíða 144

nothæfir sem haugfé“ (Kristján Eldjárn,
2000, 301). Þetta má skilja sem svo að
það hafi nánast verið tilviljun háð hvaða
gripir enduðu í kumlinu. Þegar grafinn
er fram bátur í kumli sem staðsett er
efst á bröttum ási nokkra kílómetra frá
sjó er tilviljun hins vegar alls ekki það
sem manni dettur í hug. Hvorki hestur
né bátur geta heldur talist rúmast vel í
kumli ef út í það er farið. Það hefur
a.m.k. þurft að gera sérstaklega ráð fyrir
þeim við allan undirbúning og
framkvæmd greftrunarinnar. Þetta eitt
og sér bendir til þess að athöfnin hafi
hvorki verið hugsunarlaus eða
tilviljanakennd og ýtir frekar undir þá
hugmynd að hún hafi verið merkingar-
þrungin og mikilvæg.
Að halda því fram að þar sem
landnámsmenn bjuggu við þann sið að
þurfa að greftra efnisleg verðmæti (sem
gengið er útfrá að þeir hafi átt lítið af)
með hinum látnu hafi þeir gripið til þess
að fórna því sem nóg var af og síst yrði
saknað er á marga vegu takmörkuð
skýring og gagnrýniverð. Í fyrsta lagi er
gengið út frá því að kumlin séu
spegilmyndir þess samfélags sem þau
skóp. Þ.e.a.s. að sköpun þeirra hafi
verið óvirk og reglubundin athöfn þar
sem ekkert rými gafst til
hugmyndaflugs, tilfinningasemi,
samfélagsgagnrýni, blekkingar eða
annarra hreyfiafla – allt var í föstum
fyrirfram gefnum skorðum. Þessi
skýring virðist líka ræna greftrunar-
athöfnina öllu inntaki og gera hana í
staðinn að hálfgerðri kvöð með það eitt
að mark-miði að takmarka efnahagslegt
tjón. Hafi það verið óhagkvæmt og
mönnum almennt á móti skapi að
„fórna“ hlutum eða dýrum í grafir hinna
látnu hefðu þeir einfaldlega ekki gert
það – og ef við snúum dæminu við þá
er heldur ekki hægt að koma auga á
neitt sérstaklega hagkvæmt við það að
fórna hestum, svo ekki sé minnst á það
að við vitum í raun lítið um fjölda
þeirra í landinu á þessum tíma.

Megindrættir íslensks
greftrunarsiðar
Ritaðar heimildir duga skammt þegar
kemur að greftrunarsiðum landnáms-
manna, þótt vissulega sé í þeim að finna
brotakenndar frásagnir. Fyrst og fremst
eru það hins vegar kumlin sjálf sem
vitnað geta um greftrunarsiðinn og þær
athafnir og átrúnað sem honum
tengdust.
Þegar litið er yfir íslenska kumla-
safnið má vissulega segja að þar gæti
ekki sömu fjölbreytni eða ríkidæmis og
sjá má í kumlasöfnum annarstaðar í
víkingaheiminum. Sé sjónum beint frá
samanburði og að efniviðnum sjálfum
verður hins vegar ljóst að hann er
hvorki einsleitur né fátæklegur. Þvert á
móti er haugfé íslenskra kumla nokkuð
fjölbreytt auk þess sem greina má
ákveðna einkennandi þætti sem birtast
síendurtekið og undirstrika enn-fremur
mikilvægi þess að kumlasafnið sé
skoðað á eigin forsendum.
Almennt séð er haugféð talið vera
það sem greinir að kuml og kristna gröf.
Á þessu geta þó verið undantekningar
og í íslensku kumlatali er að finna
nokkur kuml sem virðast ekki hafa
innihaldið nokkurt haugfé (Kristján
Eldjárn, 2000). Hvort beri að flokka
þessar grafir sem kuml getur verið erfitt
__________
144
Fé og frændur í eina gröf
að ákvarða en er þó nærtækara þar sem
þau finnast á kumlateigum, innan um
kuml með skýr heiðin einkenni. Í
langflestum tilvikum var hinn látni þó
greftraður með einhverjum gripum, oft
þremur til fimm að tölu, eða dýri, og þá
lang oftast hesti þótt hundar finnist
einnig. Fremur sjaldgæft er að finna
grafir með aðeins einum grip og eins
eru þau kuml fá sem yfirstíga
meðaltalið (Kristján Eldjárn, 2000, 301-
304).
Í töflunni hér fyrir aftan (tafla 1) má
sjá þær haugfjártegundir sem fundist
hafa í íslenskum kumlum og þann
fjölda kumla sem hver og ein tegund
hefur fundist í. Um leið og þetta er
skoðað er áhugavert að rifja upp að
kumlasafnið hefur gjarnan verið sagt
einsleitt og fátæklegt. Eins og taflan
gefur til kynna er fjölbreytnin í íslensku
haugfé hins vegar þó nokkur. Einnig er
áhugavert að fremur fáir gripaflokkar
geta talist algengir á meðan mun fleiri
mætti segja sjaldgæfa og koma jafnvel
fyrir í fjórum tilfellum eða sjaldnar. Úr
þessu má strax lesa tvennt, sem
mikilvægt er að hafa í huga þegar
kumlin eru skoðuð nánar. Annars vegar
bera haugfjárflokkarnir með sér skýr
einkenni hefðar, sem birtist í þeim fáu
haugfjárflokkum sem talist geta
algengir. Af þeim er hesturinn
augljósasta dæmið. Hins vegar endur-
spegla flokkarnir á sama tíma ákveðið
umburðarlyndi eða sveigjanleika gagn-
vart hefðinni sem birtist í því hve
margar gripategundir hafa aðeins
fundist í einu kumli, eða fáum tilfellum.
Það má því segja að haugfjárflokkarnir
einir og sér undirstriki mikilvægi þess
að kumlin séu skoðuð frá tveimur
sjónarhornum, annarsvegar sjónarhorni
hefðarinnar eða hins almenna og hins
vegar sjónarhorni einstaklingsins eða
þess persónulega (sem virðist hafa haft
ákveðið svigrúm til þess að stríða gegn
hefðinni, eða útfæra hana á eigin hátt).
Umgjörð og umbúnaði kumla hefur
því miður oft verið raskað þegar
fornleifafræðinga ber að og er þar helst
um að kenna að flest kuml hafa fundist
við rof af einhverju tagi, ýmist af
manna völdum eða náttúrunnar
(Kristján Eldjárn, 2000). Langfæst kuml
hafa hins vegar fundist við beina leit
eða rannsókn þótt þeim hafi vissulega
fjölgað þónokkuð síðustu ár. Þrátt fyrir
misjöfn fundarskilyrði má draga
nokkrar ályktanir af grafar-umbúnaði í
íslenskum greftrunarsið og greinilegt að
margir þættir hans lutu ákveðnum
reglum. Kristján Eldjárn lýsir ytri
umbúnaði hins dæmigerða íslenska
kumls svo:
„Gerð hefur verið grunn gröf á
haugstæðinu, oftast um 50 sm djúp,
óregluleg eða nokkurnveginn reglulega
ferhyrnd, en ekki stærri en það að líkið
kæmist þar fyrir í þeim skorðum sem því
voru fyrirhugaðar. Þegar líkinu hafði
verið komið fyrir í gröfinni, var steinum
oft raðað kringum það og að nokkru
leyti ofan á það og mold síðan mokað
að. Þó var mold stundum mokað að
líkinu og grjótlag sett þar á ofan,
stundum var jafnvel ekkert grjót, en
hvernig sem þessu var farið var að
lokum gerður lágur moldarhaugur yfir.
Greftruninni var með þessu
lokið“ (Kristján Eldjárn, 2000, 270).
__________
145
Þóra Pétursdóttir