Morgunblaðið - 04.06.2015, Blaðsíða 18

18
MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 4. JÚNÍ 2015
Hægt er að lýsa skoðun á ritstjórnargreinum Morgunblaðsins á http://www.mbl.is/mogginn/leidarar/
Það er meðólíkindumhve mikill
matur fer for-
görðum í heim-
inum. Í frétta-
skýringu í sunnudagsblaði
Morgunblaðsins um síð-
ustu helgi kemur fram að
talið sé að þriðjungur þess
matar sem framleiddur er
til að næra mannkyn endi
í ruslinu. Það jafngildir
því að 1,4 milljörðum
tonna af mat sé hent á ári
hverju. Sóunin á sér stað
jafnt í framleiðsluferlinu
sem hjá neytendum.
Íslendingar eru ekki
undanskildir í þessari
jöfnu þótt ekki séu til
áreiðanlegar tölur um
ástandið, eins og fram
kom þegar umhverfis- og
auðlindaráðherra svaraði
fyrirspurn á þingi um um-
fang matarsóunar hér á
landi. Þar kemur þó fram
að Sorpa hafi kannað inni-
hald heimilisúrgangs í
tunnum á höfuðborgar-
svæðinu í fyrra og leitt í
ljós að „lífrænn niður-
brjótanlegur eldhús-
úrgangur“ væri um 40%
innihaldsins og annar slík-
ur úrgangur 5%. Það eru
65 kg á hvern íbúa höfuð-
borgarsvæðisins á ári ef
miðað er við 2014. Taka
verður með í reikninginn
að þarna er talinn með úr-
gangur á borð við bein og
bananahýði, en hins vegar
er ótalin sóun í verslunum
og framleiðslu.
Ýmislegt er hægt að
gera til að draga úr
matarsóun. Neytandinn
getur gætt sín í inn-
kaupum. Verslanir og
birgjar geta einnig gert
sitt og gætt þess að miða
birgðir við eftirspurn.
Kaupmaður í Þingholt-
unum vakti athygli af því
að hann setti vörur á síð-
asta snúningi í körfu, sem
viðskiptavinir máttu taka
úr án endurgjalds.
Í mars greindi Morgun-
blaðið frá því að fyrir-
tækið Kjarnafæði henti 20
til 25 tonnum af kjöti á ári
og vöruskil kostuðu
Sláturfélag Suðurlands
um 100 milljónir króna á
ári. Eins og fram kom í
fréttaskýringu Brynju
Bjargar Halldórsdóttur
um helgina hefur Sam-
keppniseftirlitið gagnrýnt
samninga um skilarétt
dagvöruverslana
á vörum til
birgja á þeirri
forsendu að
vöruskil geti ýtt
undir sóun á
matvælum og leitt til þess
að matarverð hækki. Þeir
sem reka verslanir vilja
hafa fullar hillur frekar en
tómar og láta það ganga
fyrir beri þeir ekki tjón af
því að vara renni út.
Í fréttaskýringunni kom
fram að vakning er að
verða í þessum málaflokki
hér á landi. Stofnuð hafa
verið samtök til að draga
úr matarsóun og unnið er
að hugmynd um matar-
banka, sem yrði vett-
vangur fyrir fyrirtæki til
að losa sig við mat. Þá
hafa samtökin Landvernd
hafið rannsókn á matar-
sóun og hyggja á herferð
til að kalla fram hugar-
farsbreytingu í þessum
efnum. Í umhverfis- og
auðlindaráðuneytinu hefur
verið skipaður starfshópur
til að vinna að tillögum
um hvernig megi draga úr
matarsóun.
Í Frakklandi voru fyrr í
þessum mánuði sett lög
sem skylda stórmarkaði til
að gefa mat á síðasta
snúningi til hjálparsam-
taka eða í dýrafóður til að
hann fari ekki til spillis.
Boð og bönn eru aldrei
af hinu góða. Hins vegar
er hagsmunamál að draga
úr þeirri sóun sem á sér
stað á Íslandi rétt eins og
annars staðar. Matvæla-
framleiðsla veldur margs
konar álagi á umhverfið.
Það þarf að rækta og
vökva akra og fóðra og
brynna skepnum. Ein-
hvern veginn þarf að
standa undir þeim kostn-
aði, hvort sem fram-
leiðslan endar í ruslinu
eða ofan í maga, og þegar
upp er staðið koma pen-
ingarnir úr vasa neytand-
ans.
Sóunin á framleiðslu- og
birgðastiginu veldur því
að matarverð verður
hærra en ella. Sóun á
heimilinu kemur ekkert
síður við pyngju almenn-
ings. Því er hér um kjara-
mál að ræða, þótt aldrei
myndi það rata inn á
samningaborð í kjaradeil-
um. Það er ótækt að þriðj-
ungur matvælaframleiðslu
sé haugamatur.
Þriðjungur matar til
manneldis í heim-
inum endar í ruslinu}
Haugamatur
F
yrir tveimur vikum skrifaði ég á
þessum vettvangi um krísuna sem
ég upplifði við að útskrifast úr há-
skóla og ekki síst þá uppgötvun að
fánýti mitt sem einstaklingur
væri algjört; ég væri í raun ekkert sérstakari
en næsti Big Mac-hamborgari. Eini munurinn
væri að ég hefði verið framleiddur af mennta-
kerfinu til að verða prúður skattborgari – ein-
hvers konar hagkvæm mannauðseining – en
ekki bragðgóður plasthamborgari.
Atli Harðarson heimspekingur skrifaði frá-
bæra grein hér í blaðið í síðustu viku þar sem
hann fjallaði meðal annars um það hvernig sú
áhersla á að breyta menntastofnunum í „mann-
auðsverksmiðjur“ – með tilheyrandi miðstýr-
ingu, stöðluðum hæfniviðmiðum, áherslu á
mælanlegan árangur o.s.frv. – hefur ekki stuðl-
að að betri menntun. Greinin samræmdist óþægilega vel
minni eigin reynslu af öllum stigum menntakerfisins og
fékk mig til að hugsa að nýju um það sem við getum kallað
ofríki hins mælanlega; hvernig þeir þættir tilverunnar
sem eru mælanlegir njóta forgangs yfir aðra. Auðvitað er
þetta fyrirkomulag sérstaklega áberandi í menntakerfinu
þar sem t.d. þeir nemendur sem eru hvað líkastir tölvum
þykja almennt greindastir en aðrir sem eiga í erfiðleikum
með að sýna fram á mælanlegan árangur eru oftar en ekki
stimplaðir vitlausir af samnemendum sínum. Hvaða aðra
ályktun eiga krakkar svo sem að draga þegar öll skila-
boðin í umhverfi þeirra eru á þann veg að tölur séu hinn
eini sanni mælikvarði á hæfileika og árangur?
Frasinn að „meta menntun til launa“ er önn-
ur ágætisbirtingarmynd ofríkis hins mæl-
anlega, enda innbyggt í þá hugsun að þeir sem
hafa alið manninn lengur á færibandi mann-
auðsverksmiðja séu nýtilegri þjóðfélags-
þegnar en aðrir og eigi því að fá hærri laun.
Þvílíkt rugl! Vissulega getur maður ímyndað
sér tiltekin svið þar sem þetta lögmál væri eðli-
legt, en hver viti borinn maður sér að mennt-
unarstig stenst enga skoðun sem almennt við-
mið fyrir hæfileika fólks og getu.
Ekki þarf að eyða mörgum orðum í að sýna
fram á að ofríki hins mælanlega stuðlar að
þröngsýni, andleysi og gráma á fleiri sviðum
þjóðfélagsins en í menntakerfinu.
Það vill hins vegar svo til að það sem flestum
finnst eftirsóknarvert í lífinu er ekki mæl-
anlegt. Ástföngnu fólki er yfir höfuð sama um það hversu
sterk ást þeirra er í samanburði við annarra. Foreldrar
elska börn sín ekki eftir neinum sérstökum mælikvarða.
Sama gildir um vináttu, hamingju, gleði og svo framvegis.
Svo má auðveldlega halda því fram að þessi fyrirbrigði og
tilfinningar séu ekki eftirsóknarverð þrátt fyrir að þau séu
ómælanleg heldur einmitt vegna þess að þau eru það.
Hinn augljósi sannleikur er svo auðvitað að manneskjan
– og þar með tilvera hennar – er ekki mælanleg og þeir
kvarðar sem hún sjálf skapar munu aldrei ná yfir þá
leyndu krafta sem eru að verki innra með henni sjálfri og
gera hana að því sem hún er. haa@mbl.is
Halldór
Armand
Pistill
Ofríki hins mælanlega
STOFNAÐ 1913
Útgáfufélag: Árvakur hf., Reykjavík.
Ritstjóri:
Davíð Oddsson
Aðstoðarritstjóri:
Karl Blöndal
Ritstjóri og framkvæmdastjóri:
Haraldur Johannessen
BAKSVIÐ
Brynja Dögg Guðmundsdóttir
brynjadogg@mbl.is
Við þurfum að stoppa við ogskoða hvað hægt er aðgera svo að fátækt hjá for-eldrum erfist ekki til
barnanna,“ segir Elísabet Karls-
dóttir, framkvæmdastjóri Rann-
sóknastofnunar í barna- og fjöl-
skylduvernd (RBF). Stofnunin gaf
nýlega út niðurstöður rannsóknar-
innar Jaðarstaða foreldra – velferð
barna, vegna rannsóknar um að-
stæður barna foreldra sem njóta
fjárhagsaðstoðar.
Fátækt að erfast
Elísabet segir fátækt gjarnan
erfast en þá á hún ekki einungis við
fátækt í fjárhagslegum skilningi
heldur einnig fátækt í félagslegum
eða menningarlegum samskiptum.
„Þegar kemur að börnum sem eiga
foreldra sem þurfa fjárhagsaðstoð
sést að þessi börn fara á skólaböllin
og í bíó og eitthvað slíkt. En þegar
kemur að einhverjum föstum tóm-
stundum sem krefjast reglulegra
greiðslna og útbúnaðar og kostnaður
er orðinn meiri en frístundakortið
styrkir, þá eru þau ekki með þar.
Þessi börn eru ekki að læra á
hljóðfæri eða komast í reglubundið
íþróttastarf, það er ekki val því það
er ekki borgað,“ segir Elísabet. Hún
segir börnin jafnframt eiga minni
möguleika á að nýta tækifæri hvað
varðar menntun, en það hafi áhrif um
alla framtíð. Áhrif fátæktar í æsku
séu að börn fátækra fái færri tæki-
færi til að afla góðra tekna með
launavinnu á fullorðinsárum. „Fá-
tækt barna snýst ekki aðeins um
efnahagsaðstæður þeirra heldur lífs-
gæði í víðari merkingu fram á full-
orðinsár,“ segir Elísabet.
Frístundakortið síður notað
Í rannsókninni er fjallað ítar-
lega um félagslega stöðu barna eftir
atvinnustöðu foreldra. Þátttaka í
íþrótta- og tómstundastarfi er borin
saman milli barna foreldra sem njóta
fjárhagsaðstoðar, atvinnulausra for-
eldra og foreldra í launaðri vinnu.
Rannsóknin var unnin í samstarfi við
Félagsvísindastofnun Háskóla Ís-
lands (FHÍ) að beiðni velferðarsviðs
Reykjavíkurborgar. Ástæða beiðni
velferðarsviðs var að foreldrar sem
nutu fjárhagsaðstoðar hjá Reykja-
víkurborg höfðu nýtt sér Frístunda-
kortið fyrir börn sín í minni mæli en
ætlað var.
Í ritröðinni kemur fram að að-
eins 57% barna sem eigi foreldra
sem þiggi félagslega aðstoð nýti frí-
stundastyrk Reykjavíkurborgar.
Hlutfallið batnar strax og litið er til
barna foreldra sem þiggja atvinnu-
leysisbætur, en þá er kortið nýtt í
68% tilvika. Þegar um ræðir útivinn-
andi foreldra er nýting styrksins
mest, eða 90%.
Úrræði fyrir ungar mæður
Í niðurstöðum rannsóknarinnar
er lögð áhersla á mikilvægi þess að
veita ungum foreldrum sem þiggja
fjárhagsaðstoð sérstaka aðstoð við
að breyta stöðu sinni, einblína þurfi
sérstaklega á ungar mæður. Lagt er
til að hrint verði í framkvæmd til-
raunaverkefni til að auka möguleika
þessara ungu einstæðu mæðra til
náms eða vinnu. Úrræðið þyrfti þá að
fela í sér áætlun um menntun og/eða
starfsþjálfun, fjárhagsstuðning, hús-
næðisaðstoð, uppeldisráðgjöf og
sérfræðiþjónustu. Þá þyrfti
einnig að hlúa að börnum
þeirra með fjárhagsstuðningi
og sérfræðiþjónustu. Niður-
stöðum rannsóknarinnar hefur
verið skilað til Velferðar-
sviðs Reykjavíkur-
borgar, þar sem mál-
ið er í skoðun.
Erfa fjárhagslega
og félagslega fátækt
Morgunblaðið/G.Rúnar
Tómstundastarf Mikilvægt er að regla og festa sé á tómstundastarfi barna
og að börn efnaminni foreldra hafi sömu valkosti og önnur börn.
Elísabet Karlsdóttir vann að
rannsókninni ásamt Erlu
Björgu Sigurðardóttur, deild-
arstjóra á velferðarsviði
Reykjavíkurborgar, en þær
telja niðurstöður rannsókn-
arinnar áhyggjuefni sem mik-
ilvægt sé að bregðast við. Í
rannsókn þeirra kemur fram
að magn félagslegs auðs sem
hver og einn hafi yfir að ráða
byggist á því hversu víðfeðmt
tengslanet viðkomandi getur
virkjað og á magni þess auðs
sem aðrir í tengslanetinu búa
yfir. Þær Elísabet og Erla telja
því ekki nóg að einblína ein-
göngu á fátækt í fjárhags-
legum skilningi. Menning-
arleg- og félagsleg þátttaka
skapi ákveðin tækifæri fyrir
einstaklinga, þar spili
skipulagt íþrótta- og tóm-
stundastarf stóra rullu í lífi
barna og hafi áhrif til
framtíðar.
Tómstundir
mikilvægar
NIÐURSTÖÐUR RANNSÓKN-
ARINNAR ÁHYGGJUEFNI
Elísabet Karlsdóttir