Bókasafnið - 01.05.2013, Qupperneq 33

Bókasafnið - 01.05.2013, Qupperneq 33
33 bókasafnið 37. árg. 2013 Þau verk sem ég ræði um eru því ekki munaðarlaus í þeim skilningi að enginn eigi réttinn á þeim heldur frekar að enginn fari með forsjá þeirra. Erfingjar vita jafnvel ekki einu sinni af þeim. Þannig geta verk orðið föst í limbói höfundaréttar. Í bók sinni Ást er þjófnaður sem fjallar um höfundarétt nefnir Eiríkur Örn Norðdahl (2011) töluna 92% sem fjölda munaðarlausra verka. Hann segir líka, og ég tek heilshugar undir með honum: Þessar bækur, sem enginn kærir sig um, ætti að vera hægt að gefa út ókeypis – eða fyrir sama og ekki neitt – en þær koma ekki út vegna þess [að] ímyndaðir (frekar en raun- verulegir) fjárhagslegir hagsmunir eru í húfi. Þegar um er að ræða raunverulega fjárhagslega hagsmuni snýst þetta síðan yfirleitt annars vegar um tittlingaskít og hins vegar um fáránlegar upphæðir. Meðal þess sem að baki liggur er spurningin um hvort að nýr útgefandi öðlist þá sjálf- krafa höfundarrétt á munaðarlausu verkinu við útgáfu – endaleysa, vitleysa, þvæla, jájá, en svona er heimurinn samt. (bls. 102-103). Sæmdarréttur og aðlögun stafræns texta Þeir sem vinna að stafræningu (nýyrði sem ég heyrði fyrst frá Erni Hrafnkelssyni sviðsstjóra varðveislu og stafrænnar endur- gerðar hjá Landsbókasafni Íslands - Háskólabókasafni) texta þurfa líka að líta til sæmdarréttarákvæðis (2. mgr. 4. gr.) höf- undalaga nr. 73/1972, sem ólíkt útgáfuréttinum rennur aldrei út (53. gr.). Ef sá sem stundar stafræningu breytir höfundasér- kennum eða brýtur gegn höfundaheiðri má ráðherra krefjast málshöfðunar ef þessi brot ganga gegn „almennri menn- ingarvernd“. Sá sem vill til dæmis aðlaga texta stafsetningu eða málfari samtíma síns þarf því að spyrja sig hvort það brjóti gegn höfundaheiðri eða sérkennum. Við vitum til dæmis að stafsetning Halldórs Laxness er höfundasérkenni en hvað með aðra höfunda? Þetta er erfitt að meta og þarf að athuga vel. Reyndar er uppruni hins ótímabundna sæmdarréttar tengdur nóbelsskáldinu órjúfanlegum böndum. Árið 1941 fréttist að Halldór Laxness og Ragnar í Smára ætluðu að gefa út Íslendingasögur með samtímastafsetningu. Jónas frá Hriflu (1941) brást hart við þeim fréttum með grein sinni „Fornbókmenntirnar í svaðið“ í Tímanum þar sem hann ræddi um væntanlega útgáfu og lagasetningu: Væntanlega sér Alþingi það, sem nú kemur saman, sóma sinn í því að verja fornbókmenntir þjóðarinnar, með því að gera það að skilyrði, að stór fjármunaleg viðurlög, ef ekki þrælkunarvinna, liggi við því að gefa út fornrit þjóð- arinnar, nema með heimild stjórnarráðsins (bls. 402). Jónas náði sínu fram og á Alþingi voru samþykkt lög nr. 127/1941, sem kváðu annars vegar á um rétt ríkisins til þess að stjórna hverjir mættu gefa út bókmenntaverk frá því fyrir árið 1400 og hins vegar um að sæmdarréttur höfunda yrði gerður eilífur þannig að ekki mátti breyta texta „ef svo er háttað, að menning eða tunga þjóðarinnar bíði tjón af. Eigi má heldur sleppa kafla úr riti nema þess sé greinilega getið í útgáfunni”. Reyndar var refsingin ekki jafn harkaleg og sú sem Jónas hafði stungið upp á í grein sinni (Haraldur Guðnason, 1979). Ragnar og Halldór héldu sínu striki og í formála sínum að Hrafnkelssögu Freysgoða (1942) svarar Halldór Laxness Jónasi: Hrafnkatla er hér með örfáum undantekningum prentuð samkv. hinni sígildu útgáfu Konráðs Gíslasonar Kaup- mannahöfn 1847, og færð til lögboðinnar stafsetningar íslenska ríkisins í sérstakri minningu um stjórnarskrár- brot það sem þjóðfífli íslendinga tókst að fá Alþingi til að drýgja í fyrra með setningu skoplaga þeirra gegn prent- frelsi á Íslandi þar sem íslendingum var gert að skyldu að nota danska 19. aldar stafsetningu kennda við Wimmer á íslenskum fornritum. Eftir útgáfu Hrafnkötlu var höfðað mál á hendur þeim félög- unum ásamt prentaranum Stefáni Ögmundssyni. Eftir að hafa verið dæmdir sekir í lögreglurétti var sýknað í Hæstarétti (Hrd. 1943, bls. 237 (118/1942)). Í fyrsta lagi töldust lögin um einkarétt ríkisins til að stjórna útgáfu fornbókamennta brjóta gegn prentfrelsi og í öðru lagi taldist breytingin sem gerð var á sögunni (þ.m.t. stafsetningu) ekki hafa verið þess eðlis að hún bryti gegn fyrrnefndu ákvæði. Raunar skilaði einn dóm- ari, Gissur Bergsteinsson, sératkvæði og taldi að einkaréttar- ákvæðið bryti ekki gegn prentfrelsi og vildi því dæma þre- menningana seka samkvæmt því. Rétt er að hafa í huga, eins og Einar Arnórsson (1953) benti á í umfjöllun sinni um málið, að dómurinn nefndi hvergi að greinin um sæmdarrétt og höft við breytingu á texta gengu gegn þágildandi ákvæðum um prentfrelsi í stjórnarskrá. Dómurinn úrskurðaði þvert á móti að útgáfan hefði ekki brotið gegn þeirri lagagrein þó hún hafi upprunalega átt að koma í veg fyrir þessa útgáfu. Sú klausa sem í dag er um menningarvernd er augljóslega nátengd því máli sem hér hefur verið reifað. Með vísan í þetta dómafordæmi verður því ekki séð að einföld aðlögun á staf- setningu til nútímamáls geti talist brot á lögum. Heimildin til málshöfðunar sem er bundin ráðherra en ekki afkomendum, eins og réttindi sem fyrnast 70 árum eftir dauða höfundar er einnig mjög þröng (Páll Sigurðsson, 1994). Frumleiki og sjálfstæði verks Það er annað mál frá fimmta áratug síðustu aldar sem upplýsir okkur aðeins um eðli höfundaréttar. Þar fór Guðni Jónsson fram á greiðslur vegna endurútgáfu Bókaverzlunar Sigurðar Kristjánssonar á fornritum sem hann hafði búið til prentunar. Dómurinn (Hrd. 1950, bls. 353 (124/1947)), sem Páll Sigurðs- son (1994) telur hafa fullt fordæmisgildi, gefur okkur viðmið til þess að meta vernd höfundalaga á útgáfum á verkum utan höfundalaga. Samkvæmt dómnum voru textar meginmáls að mestu byggðir á fyrri útgáfum en Guðni hafði þó prófarkalesið þær. Guðni taldist ekki eiga tilkall til þess texta. Nafnaskrár töldust ekki vera sjálfstæð og frumleg verk og því ekki varðar með höfundalögum. Hið sama átti við um vísnaskýringar. Í fyrsta lagi vegna þess að þær voru oftast byggðar á eldri skýr- ingum, í öðru lagi vegna þess að þær sem Guðni hafði sjálfur samið töldust vera í svo nánum tengslum við meginmálið og
Qupperneq 1
Qupperneq 2
Qupperneq 3
Qupperneq 4
Qupperneq 5
Qupperneq 6
Qupperneq 7
Qupperneq 8
Qupperneq 9
Qupperneq 10
Qupperneq 11
Qupperneq 12
Qupperneq 13
Qupperneq 14
Qupperneq 15
Qupperneq 16
Qupperneq 17
Qupperneq 18
Qupperneq 19
Qupperneq 20
Qupperneq 21
Qupperneq 22
Qupperneq 23
Qupperneq 24
Qupperneq 25
Qupperneq 26
Qupperneq 27
Qupperneq 28
Qupperneq 29
Qupperneq 30
Qupperneq 31
Qupperneq 32
Qupperneq 33
Qupperneq 34
Qupperneq 35
Qupperneq 36
Qupperneq 37
Qupperneq 38
Qupperneq 39
Qupperneq 40
Qupperneq 41
Qupperneq 42
Qupperneq 43
Qupperneq 44
Qupperneq 45
Qupperneq 46
Qupperneq 47
Qupperneq 48
Qupperneq 49
Qupperneq 50
Qupperneq 51
Qupperneq 52
Qupperneq 53
Qupperneq 54
Qupperneq 55
Qupperneq 56
Qupperneq 57
Qupperneq 58
Qupperneq 59
Qupperneq 60
Qupperneq 61
Qupperneq 62
Qupperneq 63
Qupperneq 64

x

Bókasafnið

Direct Links

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Bókasafnið
https://timarit.is/publication/245

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.