Bændablaðið - 10.09.2015, Page 6

6 Bændablaðið | Fimmtudagur 10. september 2015
Málgagn bænda og landsbyggðar
Bændablaðið kemur út hálfsmánaðarlega. Því er dreift til allra bænda landsins og fjöl margra annarra er tengjast land búnaði.
Bændablaðinu er dreift ókeypis til þeirra er stunda búskap en þéttbýlisbúar geta gerst áskrifendur að blaðinu.
Árgangurinn kostar kr. 7.500 en sjötugir og eldri og lífeyrisþegar greiða kr. 3.750. Bændablaðið er í eigu Bændasamtaka Íslands.
Bændablaðið, Bændahöll við Hagatorg, 107 Reykjavík. Sími: 563 0300– Fax: 562 3058 – Kt: 631294-2279
Ritstjóri: Hörður Kristjánsson (ábm.) hk@bondi.is – Sími: 563 0339
Rekstur og markaðsmál: Tjörvi Bjarnason tjorvi@bondi.is – Erla H. Gunnarsdóttir ehg@bondi.is
Blaðamenn: Margrét Þ. Þórsdóttir mth@bondi.is – Sigurður Már Harðarson smh@bondi.is – Vilmundur Hansen vilmundur@bondi.is
Auglýsingastjóri: Auður Laila Jónsdóttir audur@bondi.is – Sími: 563 0303 – Frágangur fyrir prentun: Prentsnið.
Netfang blaðsins (fréttir og annað efni) er bbl@bondi.is Netfang auglýsinga er augl@bondi.is Vefsíða blaðsins er www.bbl.is
Prentun: Landsprent ehf. – Upplag: sjá forsíðu – Landsprent og Íslandspóstur annast dreifingu blaðsins. ISSN 1025-5621
LEIÐARINN
Fregnir hafa borist af miklum
mótmælum evrópskra bænda
að undanförnu. Eru mótmæl-
in aðallega til komin vegna
breytinga á landbúnaðarlöggjöf
Evrópusambandsins og niðurlagn-
ingar á mjólkurkvóta sem áður
stýrði framleiðslunni. Það hefur
haft þær afleiðingar að verð á
mjólk til bænda hefur hríðfallið.
Mótmæli bænda hafa staðið yfir
meira og minna í allt sumar víða
um Evrópu. Mikil pressa hefur verið
frá stórverslunum í álfunni á liðnum
árum um að keyra niður verð á land-
búnaðarvörum. Kvótakerfi í mjólk-
urframleiðslu var sá hemill sem var
þyrnir í augum þeirra sem töldu að
markaðslögmálin væru best til þess
fallin að stýra framleiðslunni. Þegar
þessi öfl fengu ósk sína uppfyllta fór
hins vegar athyglisvert ferli í gang.
Fjárfestar sem hafa verið að leita
eftir góðum tryggingum fyrir sitt fé
hafa fyrir löngu uppgötvað að slíka
langtímatryggingu er einna helst að
finna í landbúnaði. Því hafa stórfyr-
irtæki með fjármagn fjárfesta á bak
við sig verið kerfisbundið að kaupa
upp ræktarlönd og stórbýli í Evrópu,
ekki síst í mjólkurframleiðslu. Þegar
séð var fram á að kvótakerfinu hjá
ESB yrði hent út, hófu þessi stór-
fyrirtæki að gera samninga við stór-
verslanir um sölu á mjólk langt undir
eðlilegu kostnaðarverði. Um leið
var ráðist í að stórauka framleiðsluna
til að hraða vel útfærðu ferli.
Smábændur og aðrir sem ekki
höfðu áhættufjármagnið til að leika
sér með hafa lotið í lægra haldi og
ýmist neyðst til að selja stórbúunum
land og rekstur, eða hreinlega farið
á hausinn. Ef lögmál markaðarins fá
áfram að ráða ferðinni óheft, þá mun
fagurgali stórverslana um að þær
séu aðeins að lækka mjólkurverð
til neytenda snúast upp í andhverfu
sína. Reynslan úti um allan heim
sýnir að það sem kallað er „dump-
ing“ á markaði veldur því að sterku
spilararnir drepa af sér samkeppn-
ina í skjóli fjárhagslegs úthalds. Í
kjölfarið hafa hinir stóru og sterku
öll tök á markaðnum og geta með
skjótum hætti náð inn öllum fórn-
arkostnaði sínum með stórhækkun
á vöruverði. Um þetta snýst dæmið
í Evrópu í dag og nú óttast margir að
sama verði upp á teningnum þegar
fjárfestar verða búnir að ná undir-
tökunum í Úkraínu.
Menn verða að horfa til þess að
matvælaframleiðsla er ekki af sama
toga og t.d. framleiðsla á hjólbörð-
um. Um leið og bændum stórfækkar
hverfur gríðarleg þekking úr grein-
inni. Hætt er við að landnýtingu og
framleiðslu hraki ört með skelfileg-
um afleiðingum fyrir fæðuöryggi
viðkomandi þjóða. /HKr.
LOKAORÐIN
Vitund um verð
Hér á þessum stað var fjallað nokkuð um
afurðaverð í síðasta blaði. Sú umræða er langt
því frá tæmd, því eðlilega er alltaf áhugi á því
hvað nauðsynjavörur kosta.
Draga má fram margar tölur um þetta efni,
enda mælir Hagstofan verðþróun flestra hluta
hérlendis. Þar má til dæmis sjá að frá 2008 hefur
almennt verðlag hækkað um 39%, en matur og
drykkjarvörur í heild um 46%. Hækkun er þó afar
misjöfn eftir vöruflokkum.
Hækkun lambakjöts á tímabilinu er til dæmis
30% – sem er talsverð raunlækkun. Sett í annað
samhengi þá var hægt að kaupa 9 kíló af heil-
hveitibrauði fyrir meðallambalæri 2008, en núna
bara sex. Fyrir lærið fæst nú hálfu kílói minna af
ýsuflökum, 1,7 kg minna af kaffi og svo framvegis.
Grænmeti (innlent og innflutt) hefur hækkað um
37% sem er svipað og almennt verðlag. Hins vegar
hefur fiskur hækkað um 63%, ávextir, brauð og
kornvörur um 54%.
Verðlækkun skilaði sér ekki til neytenda
Fleiri dæmi má nefna. Fram kom í grein formanns
Svínaræktarfélagsins í Fréttablaðinu á dögunum
að frá ársbyrjun 2013 hefur verð til svínabænda
lækkað verulega á sama tíma og það hefur hækk-
að út úr búð. Íslenskir neytendur græddu ekki á
þessari lækkun, ekki frekar en þær fjölskyldur
sem stunda svínabúskap á Íslandi. Það hafa hins
vegar stór fyrirtæki í verslunarrekstri gert, en í
nýlegri skýrslu Samkeppniseftirlitsins um dag-
vörumarkaðinn kemur fram að arðsemi þeirra er
margföld á við það sem þekkist hjá sambærilegum
fyrirtækjum beggja vegna Atlantshafsins.
Sauðfjárbændur sem þessa dagana eru að senda
frá sér sláturfé eru ósáttir við að fá enga hækkun
á afurðir sínar nú í haust, en verðþróunin á inn-
anlandsmarkaði hefur ekki verið því hagfelld eins
og að framan greinir. Undanfarið hafa hækkanir til
sauðfjárbænda byggst á góðum árangri í útflutn-
ingi en þeir markaðir hafa gefið nokkuð eftir í
haust miðað við síðustu ár. Sumir kjósa að hnýta í
þessa erlendu markaðssókn og vilja helst að lokað
sé á útflutning. Um það má hafa mörg orð en rifja
má upp að til 2009 var sauðfjárbændum skylt
að flytja út. Síðustu þrjú ár hafa sauðfjárafurðir
skilað árlega 3–3,5 milljörðum í gjaldeyristekjur
á ári, auk þess að sjá innlendum neytendum fyrir
einu ódýrasta lambakjöti í Evrópu. Bara gjaldeyr-
istekjurnar á þessum tíma eru um það bil 2/3 af
ríkisframlögum til greinarinnar.
Afurðastöðvarnar eru vissulega ekki ofald-
ar af sínu og þurfa að slást við smásala sem eru
fáir og gríðarstórir. Eftir sem áður eru það neyt-
endur sem ráða mestu, þegar til kastanna kemur.
Einhvers staðar í þeirra vitund verður til viðmið
um hvað þeir telja dýrt og hvað ekki. Það myndast
þrýstingur á lækkun eða verðstöðvun á vörum sem
neytendur telja of dýrar en þeir gefa versluninni
aftur á móti miklu meira svigrúm annars staðar.
Verðlagningin getur því verið algerlega ótengt
því hvað viðkomandi vara kostar raunverulega.
Rannsóknir sýna til dæmis að matvörur hérlendis
eru ódýrari en í nágrannalöndum, en raftæki eru
miklum mun dýrari. Það er þó mun algengara að
matvælaverð sé til umræðu en raftækjaverð. Að
sumu leyti er það eðlilegt – allir þurfa að borða –
en það leiðir líka í ljós að íslenskir neytendur eru af
einhverjum ástæðum reiðubúnari að greiða meira
fyrir raftæki en neytendur í nágrannalöndunum.
Ólíku saman að jafna
Okkur bændum finnst oft ósanngjarnt undir hvaða
mæliker landbúnaðarvörur eru settar í þessu sam-
hengi. Eitt dæmi þess fylgir þessum leiðara. Í
síðasta mánuði voru keyptir einn lítri af vatni og
einn lítri af mjólk í einni af verslunum Haga. Hvort
tveggja gæðavörur en vatnið kostar 23 krónum
meira.
Nú kann einhver að segja mjólkin sé þegar
niðurgreidd sem er rétt. Ef við gerum ráð fyrir að
allar beingreiðslur til kúabænda nýtist til að lækka
verð til neytenda, en verði ekki eftir hjá bændum
eru það tæpar 40 kr. á lítrann. Eftir sem áður er
munurinn sláandi.
Það er ekki flókið mál á Íslandi að tappa vatni
á flöskur. Það er auðvitað ekki fyrirhafnarlaust,
en við eigum sem betur fer gnægð af vatni. Til
samanburðar tekur nærri 30 mánuði að rækta upp
mjólkurkú, frá því að móðirin er sædd og þar til að
afkvæmi hennar fer sjálf að mjólka. Allan þennan
tíma þarf að huga að þörfum gripanna upp á hvern
einasta dag, afla fóðurs og tryggja viðunandi húsa-
kost og beitiland. Það verður því ekki dregið í efa
að framleiðsla á einum lítra af mjólk kostar talsvert
meiri vinnu og fyrirhöfn en að tappa einum lítra
af vatni á flösku. Samt virðast neytendur tilbúnir
að borga meira fyrir vatnið en mjólkina.
Í bandarískri skýrslu um vatnsfótspor vegna
athafna mannsins kemur fram að vatn í eins lítra
plastflösku til neytenda er í raun 300 til 500 sinn-
um dýrara en greiða þarf fyrir sama vatnsmagn úr
krana. Þetta er sannarlega umhugsunarefni bæði
fyrir bændur og neytendur. ./SSS
Lögmál
markaðarins
Þetta er tíkin Píla og heim-
alningarnir á Norður-Hvoli í Mýr-
dal. Píla hefur mikinn áhuga á
smalamennsku en þrátt fyrir það
eru hún og heimalningarnir bestu
vinir.
Mynd / Birna Viðarsdóttir
Píla og heim-
alningarnir