Bændablaðið - 10.09.2015, Blaðsíða 18

18 Bændablaðið | Fimmtudagur 10. september 2015
Frjálsræðið mikilvægt
− stóðréttir breytast í tímanna rás
Hjarta hestamennskunnar slær í
stóðréttum. Stóðréttir eru taldar
meðal líflegustu viðburða hesta-
mennskunnar ár hvert. Átján
stóðréttir fara fram þessa daga á
Norðurlandi. Eðli og þróun stóð-
rétta hefur þó tekið stakkaskipt-
um.
Á haustin hverfist hestamennskan
um gangnalíf og réttir. Hestamenn
eru margir sammála um að stóðrétt-
ir, og það sem þeim fylgir, séu einn
af hápunktum ársins. Þá er hross-
um, sem dvalið hafa í afréttum um
nokkurra vikna skeið, smalað saman
og rekin til réttar þar sem eigendur
þeirra færa þau aftur heim. Átján
stóðréttir fara fram í Austur- og
Vestur-Húnavatnssýslum, Skagafirði
og Eyjafirði á næstu vikum. Eins og
vera ber má búast við gleði og söng,
kveðskap og rómantík.
Fækkun afrétta
Upprekstur stóðhrossa var víða
aflagður á síðari hluta 20. aldar af
gróðurverndarástæðum, enda getur
beit valdið miklum skaða á við-
kvæmu uppskerurýru landi. Í dag
eru hross eingöngu rekin á afrétt á
Norðurlandi, í Húnavatnssýslum og
Skagafirði.
Á þessum afréttum er gróður-
ástand yfirleitt í góðu lagi og tekið
er mið af árferði hverju sinni áður
en upprekstur hrossa er leyfður á
sumrin. Einnig er miðað við að fjöldi
hrossa á afréttum sé innan tiltekinna
marka. Á síðustu árum er heldur
minni ásókn í að reka hross til afrétta
en áður var og hrossum því fækkað
á sumum afréttum samkvæmt upp-
lýsingum frá Bjarna Maronssyni, hjá
Landgræðslu ríkisins.
Öldin var þó eitt sinn önnur og
þá voru rekstrar í afrétt algengar
víða um land. Upp úr 1980 var
ákveðið að bannað skyldi að reka
hross á þá afrétti þar sem gróður
var að blása upp og eyðast við lítinn
fögnuð hestamanna sem mótmæltu
ákvörðuninni með tillögum lands-
þings LH árið 1983 og 1984. Allt
kom fyrir ekki. Á Suðurlandi var
stóð síðast rekið kringum árið 1990 í
Hvítárnes í Biskupstungnaafrétti en á
Vesturlandi var réttað í Oddstaðarétt
í Lundarreykjadal til aldamóta.
Ákjósanlegt þroskaumhverfi
Afréttardvöl er talin ákjósanlegasta
uppeldis- og þroskaumhverfi fyrir
íslensk hross. Dvöl þeirra, sérstak-
lega unghrossa, á afrétt í víðáttu hefur
verið talin stuðla að andlegum og
líkamlegum þroska. Frjálsræði hest-
anna og samskipti þeirra á milli hefur
áhrif á lundarfar þeirra, gerir hrossin
kjarkaðri og sjálfstæðari. Þá er hreyf-
ing í hrjóstrugu landi talin styrkja
fætur hrossanna, gera þau fótvissari
og liprari. Þetta kemur m.a. fram í
viðhorfskönnun meðal hrossabænda
sem Steinunn Anna Halldórsdóttir
gerði við Landbúnaðarháskólann
á Hvanneyri árið 2005. Þar kemur
einnig fram að bændum þykir
afréttarnýting nauðsynleg og telja
mikinn skaða fyrir íslensk hross og
hrossrækt ef rekstur á afrétt leggst
af. Nýlegri rannsóknir á eðli og áhrif
beitar hrossa í afréttum hefur ekki
verið gerð opinber.
Styrkleiki í markaðssetningu
En frjálsræðið er ekki eingöngu verð-
mætt fyrir hrossin. Uppeldi í nátt-
úrulegu umhverfi upprunalandsins
er einnig nefndur sem styrkleiki í
markaðssetningu íslenskra hrossa
erlendis. Það er meðal þess sem
kemur fram í skýrslu nefnda á vegum
sjávarútvegs- og landbúnaðarráðu-
neytisins frá árinu 2009 sem fjallar
um markaðssetningu íslenska hests-
ins erlendis. Er jafnvel talið að það
sé eitt helsta markaðstromp íslensk
fæddra hrossa í samkeppni við stöð-
ugt sterkari erlenda markaði.
Vaxandi ferðaþjónusta
Stóðréttir eru ekki síst vettvangur
hestamanna. Hross ganga þar kaup-
um og sölum. Þá eru stóðréttir ferða-
þjónustunni mikilvægar enda eykst
fjöldi erlendra ferðamanna stöðugt.
Undanfarin ár hafa stóðréttir verið
markaðssettar sem viðburður fyrir
ferðamenn.
Erlendir áhugamenn og eigendur
íslenskra hesta sækja landið heim til
að upplifa íslenska hestinn í uppruna-
landinu, til að upplifa menninguna og
mannlífið kringum íslenska hestinn.
Skipulagðar hafa verið ferðir og leið-
sögn kringum stóðréttir og boðið er
upp á ýmsar vörur og þjónustu tengd-
ar viðburðinum, svo sem hestaleigu,
gistingu, akstur, veitingar, dansleiki,
hestasýningar, minjagripi og hross.
Vinsælust er efalaust Laufskálarétt í
Skagafirði þar sem fjöldi manna er
oftast margfaldur á við fjölda hrossa.
/GHP
HROSS&HESTAMENNSKA Guðrún Hulda Pálsdóttir
gudrun.hulda.palsdottir@gmail.com
Þar sem Skíðadalur og Svarfaðardalur mætast er Tunga. Allt frá árinu 1923 hefur rétt staðið þar og nefnist hún Tungurétt. Þangað hefur jafnan verið rekið bæði fé og hross af afréttarsvæðum í
Skíðadalsbotni. Hér sést stóðið rekið niður að Tungurétt á fallegum degi haustið 2014. Myndir /GHP
Undanfarin ár hafa stóðréttir verið markaðssettar sem viðburður fyrir ferða-
menn. Skipulagðar hafa verið ferðir og leiðsögn kringum stóðréttir og
ferðamönnum gefst kostur á að aðstoða við rekstur stóðsins.
Erlendir áhugamenn og eigendur íslenskra hesta sækja landið heim til að
upplifa íslenska hestinn í upprunalandinu, til að upplifa menninguna og
styrkleiki í markaðssetningu íslenskra hrossa erlendis.
Frjálsræði hrossanna og samskipti þeirra á milli hefur áhrif á geðslag þeirra,
gerir hrossin kjarkaðri og sjálfstæðari.