Bændablaðið - 10.09.2015, Síða 20

20 Bændablaðið | Fimmtudagur 10. september 2015
Það hrikti í öllu efnahagskerfi
heimsbyggðarinnar mánudaginn
25. ágúst þegar verðbréf hríðféllu
á markaði í Kína. Mikil óvissa er
um framhaldið og fjárfestar reyna
að finna tryggari bakgrunn fyrir
sitt fjármagn en þá fölsku froðu
sem oft einkennir hlutabréf og
önnur verðbréf.
Á liðnum árum hafa fjárfestar
víða um lönd verið að átta sig á að
einhver besta tryggingin er í grunni
matvælaframleiðslu heimsins. Fólk
mun alltaf þurfa mat hvernig svo
sem ástand fjármálakerfisins er og
pólitískar sveiflur í heiminum. Því er
undirstaða matvælaframleiðslunnar,
þ.e. ræktarlandið sjálft, líklega besta
tryggingin sem völ er á. Það verður
aldrei verðlaust, nema þá að menn
eyðileggi landið með eiturefnum eða
fórni því á annan hátt. Án efa verða
vatnsréttindi sífellt verðmætari og
næst á óskalista fjárfesta. Ekki er
heldur laust við að farið sé að örla
á vaxandi áhuga peningamanna á
íslenskum bújörðum.
Samkvæmt tölum Matvæla- og
landbúnaðarstofnun Sameinuðu
þjóðanna (FAO) er nýtanlegt land-
búnaðarland um 33% alls þurrlendis
jarðar eða nær 14 milljónir ferkíló-
metra, en einungis 9,3% eru talin hæf
til akuryrkju.
Þetta land hefur vakið áhuga
áhættufjárfesta, fjárfestingarfélaga
og stórfyrirtækja sem ein öruggasta
fjárfestingarleið sem til sé. Það þurfi
jú alltaf að framleiða mat. Talið er
að á næstu misserum og árum muni
matvælaverð hækka mikið vegna
hækkandi leigu á ræktarlandi sem
er í auknum mæli að lenda í höndum
fjárfesta.
Þjóðir heims reyna að tryggja sér
aðgengi að mat
Fjöldi þjóða hefur sett sér það mark-
mið að eignast ræktarland utan sinna
landamæra. Þar hafa m.a. verið
nefnd arabaríkin við Persaflóa,
Kína, Suður-Kórea, Indland, Japan,
Bandaríkin og fleiri lönd.
Aukin átök um eign á ræktarlandi

Margvíslegar fréttir hafa borist af
uppkaupum á ræktarlandi á liðnum
árum. Eða því sem kallað hefur verið
„Land Grabbing“, það er þegar pen-
ingamenn hrifsa til sín land í skjóli
fjárhagslegrar stöðu sinnar. Sumir
hafa fullyrt að þessar fréttir væru
verulega ýktar. Svo virðist samt
sem yfirtaka og uppkaup erlendra
fjárfesta á landi kunni m.a. að vera
ein af undirrótum þess sem er nú að
gerast í Úkraínu. Eitt er víst að þar
eru Rússar að missa mikilvæg fyrri
ítök í sinni gömlu matarkistu.
Þjóðverjar áhyggjufullir
Fréttamiðlar Deutsche Welle (DW) í
Þýskalandi, greindu frá því 2011 að
Ilse Aigner, þáverandi landbúnað-
arráðherra Þýskalands (2009–2013)
og fyrrverandi ráðgjafi Angelu
Merkel þýskalandskanslara, að
þjóðir heims yrðu að fara að verja
sína þegna fyrir ásælni fjárfesta í
land (land grabbing). Benti hún á
að á árinu 2010 hafi Kínverjar keypt
yfir 2,8 milljónir hektara af landi í
Kongó. Fjölmargar aðrar þjóðir hafi
tekið þátt í svipuðum kaupum, einnig
Þjóðverjar. Ríkin væru dregin áfram
af væntingum um að ná til sín sífellt
meira landi til að framleiða mat fyrir
sínar eigin þjóðir. Þetta var einmitt
eitt meginstefið á ársfundi FAO í
Róm það sama ár sem ráðherrann
var þátttakandi í. Sagði Aigner þessi
jarðakaup hluta af þeim vanda sem
skapaðist vegna hlýnunar loftslags.
Lítið hægt að gera
Þá var Ilse Aigner spurð um hvort
FAO hefði nokkuð að segja um
að 50 milljónir hektara hafi þegar
verið keyptir upp í
Afríku og hvort
það væri ekki
of seint að
gera eitthvað
í málinu.
„ Þ a ð
eina sem
við getum
gert er að
koma í veg
fyrir sölu á
meira landi,
nema salan
sé beinlínis til hagsbóta
fyrir íbúana. Það er engin
leið að þvinga þjóðir til slíks í gegn-
um frjálsa samninga, en við nýtum
þróunaraðstoð til að reyna að koma
á samvinnu sem gæti haft einhver
áhrif.“
Barist fyrir afléttingu banns á
landsölu til útlendinga í Úkraínu
Eini gallinn frá sjónarhóli fjár-
festa er að æ fleiri lönd eru farin
að setja takmarkanir á landakaup
útlendinga. Þar má t.d. nefna
Brasilíu, Argentínu og fleiri ríki
Suður-Ameríku og í Austur-Evrópu
eins og Ungverjaland. Tekist hefur
verið á um málið í Úkraínu þar sem
mikil þörf er á erlendu fjármagni.
Þar sem slíkar fjárfestingar eru ekki
heimilar reyna fjárfestar að fara aðrar
leiðir, ýmist með því að fá innlenda
aðila til að leppa fyrir sig viðskipti,
eða ná langtíma leigusamningum
með kaupréttarákvæðum.
Í október 2012 var banni á kaup-
um útlendinga á landi í Úkraínu,
öðru en ræktarlandi, aflétt. Í maí
2015 hvatti viðskiptaráð Úkraínu
(UCAB) stjórnvöld til að aflétta
einnig banni við kaupum útlendinga
á ræktarlandi í gegnum sérstakan
landakaupamarkað sem tæki til
starfa 1. janúar 2016. Þannig væri
hægt að laða að erlent fjármagn til að
laga efnahagsstöðu landsins.
Slíkt bann, eða öllu heldur frestur
á heimild til landsölu, hefur gilt um
áratugi. Var það fest í lög 2004 og
framlengt síðan á þriggja ára fresti.
Það mun að óbreyttu renna út 31.
desember næstkomandi. Núverandi
landbúnaðarráðherra, Olexiy
Pavlenko sagði í apríl að að bannið
kynni að verða framlengt. Mikið
baktjaldamakk virðist vera í gangi til
að reyna að tryggja að bannið verði
ekki framlengt.
Hvað býr að baki viðskiptabanns?
Mikil umræða hefur verið um við-
skiptabann Rússa á íslensk matvæli
sem kom í kjölfar viðbragða Rússa við
viðskiptabanni Evrópusambandsins
og Bandaríkjanna sem sett var á um
mitt sumar 2014. Hvað raunverulega
liggur að baki þessu viðskiptabanni
er erfitt að segja en fróðlegt er að
skoða málið í samhengi við það sem
er að gerast í viðskiptum með rækt-
arland víða um heim.
Athygli vekur að bannið nær
einkum til matvæla auk sumra
tegunda hergagna. Gas er t.d. undan-
skilið. Það sem átti að setja pólitísk-
an þrýsting á Rússa virðist vera að
snúast upp í andhverfu sína. Rússar
tóku strax þá stefnu að efla eigin
landbúnað sem þýðir að danskir,
finnskir og pólskir bændur eru trú-
lega búnir að tapa þar umfangsmik-
illi sölu landbúnaðarafurða sinna til
langrar framtíðar.
Átökin um svörtu moldina
Á undanförnum árum hafa borist
fréttir af ásælni stórfyrirtækja í
Evrópu, Bandaríkjunum og Kína í
ræktarland í Póllandi og í Úkraínu.
Pólskir bændur hafa mótmælt þessu
harðlega á undanförnum misserum
eins og ítrekað hefur verið greint frá
í Bændablaðinu.
Í Úkraínu er ásælni útlendinga
enn meiri, enda þykir ræktarland þar
vera eitt það besta í heimi. Svarta
moldin (Black Soil) er það sem ein-
kennir ræktarland Úkraínu. Þar er
talið að finna megi um 30% af allri
svartri mold heimsins, eða um 42
milljónir hektara. Þar er jafnframt
talin vera vagga akuryrkjumenn-
ingarinnar í heiminum.
Íbúar Úkraínu fyrir utan
Krímskaga töldust þann 1. júlí síð-
astliðinn vera rúmlega 42,8 milljónir.
Um 31% íbúanna lifa í dreifbýlinu.
Ræktanlegt land á íbúa er mjög hátt
eða 0,71 hektari sem er þriðja hæsta
hlutfall í heimi. Til samanburðar er
það 0,38 hektara á íbúa á Íslandi,
0,16 hektarar í Noregi og 0,43 hekt-
arar á íbúa í Danmörku.
Ræktarlandið þrisvar sinum
stærra en Ísland
Úkraína er – eða öllu heldur var –
að Krímskaga meðtöldum, 603.550
ferkílómetrar að stærð. Þar af er
ræktarland 71,3% (samkvæmt
tölum World Bank) og akurlendi um
326.700 ferkílómetrar (32,7 millj-
ónir hektara) eða rúmlega 54% af
heildinni. Ræktarlandið er því ríflega
þrisvar sinnum stærra en Ísland. Ef
Krímskaginn, sem nú er talinn hluti
af Rússlandi er dreginn frá, þá telst
69% Úkraínu vera ræktarland.
Graslendi þekur um 78.400 fer-
kílómetra (13%), ávaxta-, vínrækt
og plantekrur þekja um 22,500 fer-
kílómetra (4%), skógar þekja 94.000
ferkílómetra (15,6%) en mestu
skógarnir eru á flatlendinu í norð-
urhluta landsins og í Karpatafjöllum
og á Krímskaga þar sem skógar þekja
um 27% þeirra svæða.
Skógarnir skila árlega miklum
verðmætum. Samkvæmt hagstofu
Úkraínu nam heildar timburfram-
leiðslan frá janúar til júní 2015 sam-
tals 4.268.300 rúmmetrum. Er það
nýtt til helminga sem smíðaviður
og sem eldsneyti. Skógarnir eru líka
mikilvægir til að viðhalda jarðvegi,
við vatnsvernd og endurnýjun gróð-
ursvæða.
Áhugi fjárfesta vakinn
Yfirvöld í Úkraínu fóru markvisst að
vinna að því að markaðssetja þessi
gæði 2011 með uppsetningu fjölda
matvælamarkaða, til að efla fram-
leiðslu og hækka verð til útflutnings.
Mykola Prysyazhnyuk, fyrrverandi
landbúnaðarráðherra, lýsti því yfir
að hægt væri að þrefalda land-
búnaðarframleiðslu landsins. Með
opnun markaðar með land þyrfti ekki
„nema“ um 30 milljarða dollara til
að kaupa upp ræktarland í Úkraínu.
Samkvæmt vefsíðu Agri Money.com
hafði Yulia Tymoshenko, fyrrver-
andi forsætisráðherra, þó áætlað að
verðmæti alls ræktarlands í Úkraínu
næmi um 400 milljörðum dollara.
Núverandi landbúnaðarráðherra,
Oleksiy Pavlenko, sagði í fjölmiðlum
í janúar síðastliðnum að auka mætti
kornframleiðsluna í landinu úr 62
milljónum tonna í fyrra í 100 milljón
tonn. Varla verður það þó gert nema
með ræktun á erfðabreyttum kornaf-
brigðum (GMO). − Það var eins og
við manninn mælt, erlendir fjárfestar
hafa runnið á lyktina.
Brauðkarfa Sovétríkjanna sálugu
verði brauðkarfa ESB
Úkraína var brauðkarfa Sovét-
ríkjanna sálugu og hefur síðan oft
verið kölluð brauðkarfa Evrópu
(Europe's bread basket). Samkvæmt
frétt Russia Insider er markmið ESB-
ríkjanna og fleiri nú að breyta fyrr-
um sovéskri brauðkörfu í evrópska
brauðkörfu.
Sovétríkin ráku á sínum tíma
m.a. samyrkjubú með bændum og
svokölluð ríkisbú í Úkraínu. Árið
1980 voru 9.067 bú í Úkraínu þar
sem hvert bú hafði yfir að ráða á
bilinu 5.100–5.700 hekturum. Þar
af voru 9.963 samyrkjubú og 2.104
svokölluð ríkisbú. Þessi bú stóðu
undir um 90% af landbúnaðarfram-
leiðslu Úkraínu en smábændur um
10% samkvæmt opinberum tölum.
Landið fékk sjálfstæði árið 1991
í kjölfar falls Sovétríkjanna. Í fram-
haldinu var jarðnæði skipt upp í
minni jarðir sem flestar voru þó í
eigu ríkisins. Þannig urðu fljótlega til
um 40.000 býli sem hvert um sig réði
að meðaltali yfir um 22,6 hekturum.
Eignarhald einkaaðila fór vaxandi.
Fljótlega kom í ljós að býlin voru
vart sjálfbær og þá skapaðist þörf
á samnýtingu og leigu á jörðum.
Sala á jörðum til útlendinga hefur
þó verið óheimil. Erlendir fjárfestar
fóru hins vegar þá leið að leigja til
sín land í gegnum innlend félög, með
forkaupsrétti á landi.
Eftir að Rússar innlimuðu
Krímskaga hvatti Alþjóðabankinn
(World Bank) til að landbúnaður-
inn yrði opnaður, ekki síst í aust-
anverðri Úkraínu nær landamær-
um Rússlands. „It's time to think
about privatisation,“ sagði Heinz
Strubenhoff, fjárfestingastjóri
landbúnaðarmála í Úkraínu hjá
Alþjóðabankanum.
Þá var bent á af ráðgjafa hjá
France's Credit Agricole Bank í
Úkraínu, að íbúar landsins hefðu
ekki efni á að fjárfesta í landbúnaði
til að auka framleiðsluna. Ef landið
yrði opnað fyrir fjárfestum myndu
erlendir spákaupmenn hagnast mest
á því. Úkraínskir bændur yrðu þá
einungis leiguliðar fjárfesta í eigin
Fjárfestar um allan heim leita að tryggum fjárfestingakostum í stað afar ótryggra verðbréfa:
Mikil ásælni í ræktarland
− tvinnast inn í fæðuöryggisáhyggjur þjóða og er hugsanlega að hluta undirrót átakanna um yfirráðin í Úkraínu
Hörður Kristjánsson
hk@bondi.is
Fréttaskýring
Svarta moldin (Black Soil) er það sem einkennir ræktarland Úkraínu. Þar