Bændablaðið - 10.09.2015, Síða 39

39Bændablaðið | Fimmtudagur 10. september 2015
Útgjöld til kaupa á matvörum vega
um það bil 13,3% í útgjöldum
íslenskra heimila samkvæmt vísi-
tölu neysluverðs. Til samanburðar
vega útgjöld til húsnæðis, þ.m.t.
hiti og rafmagn, 28,3% og ferðir og
flutningar 15,7%. Þetta eru líklega
þeir útgjaldaliðir sem hljóta hvað
mesta umfjöllun í fjölmiðlum en
þó er tæplega á neinn hallað þó
því sé hér haldið fram að sá fyrsti
sé þar plássfrekastur.
Fjölmargir sjá hag sinn í að benda
á innlendan landbúnað og landbún-
aðarstefnu stjórnvalda sem megin
ástæðu þess að matvælaverð sé hærra
hér á landi en að meðaltali í löndum
ESB.
En matvælaverð er mismunandi
milli landa, munurinn er jafnvel
gríðarlegur innan ESB sem þó hefur
sameiginlega stefnu í landbúnaðar-
málum, sameiginlega ytri tolla og
löndin hafa mörg hver sameiginleg
landamæri. Því er augljóst að mat-
vælaverð ræðst af mun fleiri þáttum
en landbúnaðarstefnu einni saman.
Verða hér nefnd til nokkur atriði:
Opinberar kröfur til framleiðslu-
hátta eru að einhverju leyti mismun-
andi milli landa. Þannig eru gerðar
meiri kröfur í umhverfismálum til
danskra bænda en margra kollega
þeirra innan ESB. Hér á landi má
nefna strangar heilbrigðiskröfur í ali-
fuglaeldi sem auka kostnað framleið-
enda langt umfram það sem gerist
hjá kollegum í nágrannalöndunum.
Skattar og gjöld á matvörur er
augljós annar þáttur sem er mismun-
andi milli landa. Virðisaukaskattur á
mat er t.d. frá 0% í Bretlandi upp í
25% í Danmörku og allt þar á milli
innan ESB.
Ávöxtunarkrafa á fjármagn
skiptir miklu máli
En aðrir þættir ráða líka miklu
um verð til neytenda sem einatt fá
þó minni umfjöllun. Ávöxtunarkrafa
á fjármagn er ein þeirra. Hér á landi
eru vextir með því hæsta sem þekk-
ist í Evrópu. Lögbundin lágmarks-
ávöxtun lífeyrissjóða upp á 3,5%
umfram verðbólgu hlýtur t.d. að
halda uppi kröfu um arðsemi fast-
eignafélaga sem eiga m.a. verslun-
arhúsnæði.
Eftir því sem samkeppni á mark-
aði, bæði í vinnslu, dreifingu og
smásölu, er meiri því lægra verði má
búast við til neytenda. Í skýrslu um
finnskan landbúnað fyrir árið 2015
er því t.d. lýst að þýski matvöru-
markaðurinn sé sá samkeppnishæf-
asti í Evrópu. Það byggi á gríðarlegri
verðsamkeppni og því að hámarka
tekjur með því að selja mikið magn
á lágu verði. Framlegð í matvöru-
verslun er þar sú lægsta sem þekkist
í Evrópu og þau fyrirtæki sem halda
velli hafa náð mestum árangri í að
lágmarka kostnað og geta því keppt
við verð hvar sem er í Evrópu.
Stærð þýska matvörumarkaðarins
leiðir af sér að meðalstór fyrirtæki
eru á stærð við markaðsráðandi fyr-
irtæki í minni löndum. Vegna sam-
runa fyrirtækja á undanförnum árum
hefur hagkvæmni útflutnings aukist
og Þýskaland er nú orðið stór útflytj-
andi á ódýrum matvælum í Evrópu.
Þá eru stóru þýsku verslanakeðjurn-
ar Aldi og Lidl komnar út um alla
Evrópu og hafa komið sér upp öflugu
dreifingarkerfi. Með því hefur mark-
aður fyrir þýskar matvörur stækkað
enn frekar.
Á sama tíma eru skýr merki um
fákeppni á matvörumarkaði hér á
landi. Í skýrslu Samkeppniseftirlitsins
frá því í vetur kemur fram að arðsemi
í dagvöruverslun erlendis mæld sem
arðsemi eigin fjár sé 11–13% sam-
anborið við 35%–40% hér á landi.
Enn eitt sem nefna má í samhengi
við verðlag eru laun í viðkomandi
landi. Laun allra sem starfa í virðis-
keðjunni verða hluti af verði útseldrar
vöru. Því hærri sem laun eru því hærra
verður verðið. Það er því engin leið að
ætla að bera saman verðlag í Búlgaríu
og Íslandi eða Svíþjóð og Slóvakíu
af þessum ástæðum einum. Þannig er
fróðlegt að skoða samhengi þátta eins
og launa og þjóðartekna við verðlag.
Samband launa og verðlags
Myndin um verðlag sýnir samband
launa sem árslauna í evrum árið
2010 samkvæmt Hagstofu Íslands og
verðlags samkvæmt Hagstofu ESB,
Eurostat. Myndin breytist lítið þótt
aðeins sé horft á matvælaverð.
Það er hins vegar áhugavert að
sjá hvernig myndin gerbreytist þegar
skoðuð er tenging launa og verðs
á raftækjum. Rétt er að benda á að
landið sem sker sig algerlega úr með
háu raftækjaverði þrátt fyrir að vera
rétt um miðju hvað laun varðar árið
2010, er Ísland.
Annað atriði sem hlýtur að skipta
neytendur máli er hve háu hlutfalli
útgjalda sinna þeir verja til kaupa á
brýnustu nauðsynjum eins og mat.
Samkvæmt Eurostat verja rúmensk-
ir neytendur tæplega 30% útgjalda
sinna til kaupa á mat. Verðlag þar er
hins vegar með því lægsta sem þekk-
ist í Evrópu. Skýr fylgni er þannig á
milli verðlags á mat og þess hve háu
hlutfalli útgjalda neytendur verja til
kaupa á matvörum. Verðlag á mat-
vörum er hvað hæst í Noregi, Sviss
og Danmörku. Hlutfall útgjalda til
neytenda til matvörukaupa í þessum
löndum en hins vegar mun lægra
en í þeim löndum þar sem verðlag
er undir meðaltali ESB. Neytendur
á Bretlandseyjum, Lúxemborg,
Austurríki og Þýskalandi verja
einna lægstu hlutfalli útgjalda sinna
til matvörukaupa. Eins og áður segir
er gríðarleg samkeppni á matvöru-
markaði í Þýskalandi. Austurríki og
Lúxemborg liggja að því og líklegt
að áhrifa stóru þýsku verslanakeðj-
anna gæti þar auk þess sem meðal-
tekjur eru með því hæsta sem gerist
í Lúxemborg. Í Bretlandi er enginn
virðisaukaskattur á mat, markaður-
inn gríðarstór og samkeppni mikil.
Lokaorð
Framangreind umfjöllun leiðir í ljós
að skýr tengsl eru á milli almenns
verðlags og launa annars vegar og
matvælaverðs hins vegar. Innan
ESB er verðlag á matvörum nú um
stundir hæst í Danmörku. Enginn
mun hins vegar halda því fram að
innan ramma danskrar löggjafar og
á dönskum launum sé hægt að bjóða
upp á pólskt matvælaverð.
Á sama hátt er erfitt að sjá hvern-
ig gera má kröfu um að matvælaverð
á Íslandi yrði svipað og í Þýskalandi
eða Slóveníu. Markaðurinn er lítill
hér á landi, margoft hefur verið sýnt
fram á að innfluttar matvörur án
tolla eru dýrari hér á landi en í ESB,
vextir eru háir og samkeppni greini-
lega minni en í stórum löndum á
meginlandi Evrópu. Evrópuverð á
matvörum er þannig ekki til heldur
eru það aðstæður í hverju landi sem
hafa mótandi áhrif á matvælaverð.
Erna Bjarnadóttir
hagfræðingur og forstöðumaður
félagssviðs Bændasamtaka Íslands
Klettagörðum 5 | 104 Reykjavík | stolpigamar.is
Hafðu
samband
568 0100
Ýmsar aðrar ATN
spjót- og skæralyftur
til afgreiðslu með
stuttum fyrirvara.
ATN Zebra 16
Z-spjótlyfta
• Fjórhjóladrifin
• Diesel
• Vinnuhæð: 16,4 m
• Pallhæð: 14,4 m
• Lárétt útskot: 9,3 m
• Lyftigeta: 230 kg
• Aukabúnaður: Rafmagns-
og lofttenglar í körfu
• Til afgreiðslu strax
AT
H
YG
LI
-Á
gú
st
2
01
5
HUMBAUR álkerrur.
Bændur og verktakar !
erum að fá sendingu af þessum vinsælu 2,5 tonna
álkerrum. Mál innan 3.0x1.5m.
Verð 560.000 m/vsk og skráningu.
Erum að taka við pöntunum í aðrar gerðir af
Humbaur kerrum.t.d. sturtu,véla,bíla og flatvögnum.
Evrópuverðið er ekki til
− hvað skýrir breytilegt matvöruverð milli landa?
Erna Bjarnadóttir.
Bændablaðið Smáauglýsingar 56-30-300