Bændablaðið - 10.09.2015, Qupperneq 46

46 Bændablaðið | Fimmtudagur 10. september 2015
Það munu flestir sem til
mála þekkja viðurkenna
að á síðustu áratugum hafa
orðið heilmiklar framfarir
í sauðfjárbúskapnum sem
er árangur margra áratuga
ræktunarstarfs í greininni.
Þennan árangur má rekja til
fjölmargra þátta sem tekist
hefur að láta vinna vel saman.
Einn þessi þáttur eru sauð-
fjársæðingar. Hér á eftir er ætl-
unin að fjalla um nokkur atriði
sem tengjast því starfi. Sumt
af þessu eru atriði sem ég held
að ágætt sé fyrir fjárbændur að
hugleiða aðeins á sama tíma og
val ásetningslambanna stend-
ur sem hæst. Það er þetta val
sem öllu ræður um ræktunarár-
angurinn á hverju einstöku búi.
Efla ætti sæðingastarfsemina
Hlutverk sæðinganna hefur
tekið ákveðnum breytingum í
tímans rás. Ég held að enn eigum
við í ljósi hinnar mjög svo jákvæðu
reynslu að huga að því að efla þá
starfsemi.
Fyrstu sæðingar hér á landi eru í
raun þáttur í varnaraðgerðum gegn
sauðfjársjúkdómum og höfðu þannig
eins og mál þróuðust engin áhrif í
ræktunarstarfinu. Þegar sæðingar
hefjast frá Laugardælum 1956 eru
þær nánast alfarið bundnar við
Vesturland og Norðurland vestra.
Þáttur þeirra var fyrst og fremst að
koma nýju erfðaefni inn á lokuð fjár-
skiptasvæði. Þessar sæðingar urðu
í sögulegu ljósi öðru fremur til að
koma þingeysku fé inná þessi svæði
og fljótt sagt varð reynsla þess það
góð að síðan hefur það mjög víða
orðið ráðandi stofn á meirihluta búa
á þessum svæðum. Á einstaka stað
fylgdi forystufé í kaupbæti. Um leið
lét kollótta féð á mörgum stöðum á
þessu svæði að sama skapi undan og
mögulega hefur ræktun þess víða þar
ekki verið sinnt sem skyldi.
Laust fyrir 1970 hefst hinn var-
anlega sæðingastarfsemi með líku
sniði og við þekkjum í dag. Að vísu
fékkst ekki í byrjun sæði dreift til
allra landsvæða og sauðfjárveiki-
varnayfirvöld héldu með hástemmd-
um reglum sem oftast voru langt
ofar skilningi okkar óguðlegra
manna verndarhendi yfir vissum
svæðum. Þeirri baráttu lauk þó á
tínda áratugnum þegar leyfi fékkst
loks til sæðinga í Árneshreppinn.
Þessar bannaðgerðir held ég góðu
heilli hafi engin varnaráhrif sést af
og önnur áhrif ekki nema seinka ef
til vill eitthvað ræktunarárangri á
þeim svæðum sem þær bitnuðu á.
Að vísu gerðu þær öllum ljóst hver
valdið hafði.
Í byrjun höfðu sæðingar enn
talsvert gildi við að breiða nýtt
erfðaefni til nýrra svæða. Um leið
varð fljótt ljóst að þær mátti nota
sem gífurlega öflugt tæki í rækt-
unarstarfinu. Umfang sæðinganna
var samt á flestum búum fremur
takmarkað. Mjög algengt var að
stefnt væri að því að sæða frekar
fáar ær jafnvel aðeins með árabili
en umfang sæðinganna var miðað
við að fengjust nægjanlega mörg
hrútlömb til endurnýjunar á hrúta-
kosti búsins. Ræktunarlega held ég
að tveir meginannmarkar hafi fylgt
þessari stefnu og gert að hún skilaði
minna en við átti að búast. Lömbin
voru yfirleitt of fá til að góður grunn-
ur fengist til raunverulega að velja af
eðlilegum þunga úr lambhrútahópn-
um og því stundum valist sem hrúta-
mæður ær sem tæplega stóðu undir
þeirri vegtyllu (hlutfall úrvalsánna
í stofninum var á þeim tíma miklu
lægra en nú gerist). Hitt atriðið var
að erfðayfirburðirnir sem fylgja eiga
sæðingunum dreifast miklu hægar
um stofninn en mögulegt er.
Samstilling gangmála
Notkun samstillinga gangmála sem
Ólafur R. Dýrmundsson rannsakar
og kemur í notkun á þessum árum
hafði að vísu nokkur áhrif til að
bæta hrútsmæðravalið. Á síðari
árum hefur bæði verðlag á þessari
tækni og enn frekar afleit áhrif
bæði á árangur og lambafjölda við
sæðingarnar gert að þessari aðferð
verður varla mælt með lengur til
þessara nota af fólki með fullu viti.
Þegar ég fer að hafa afskipti
af þessum málum vil ég meina að
minn meginboðskapur hafi verið að
auka umfang sæðinganna, þannig
treystum við best framfarirnar frá
þeim. Þar sá ég bæði fyrir mér að
fá stærri lambhrútahópa til að velja
úr. Meiri áhrifa vildi ég samt vænta
af auknu hlutfalli ásetningsgimbra
sem væru tilkomnar við sæðingar.
Þannig mundu framfarirnar skila
sér af enn meiri hraða. Oft hef ég á
áróðursfundum sæðingastöðvanna
sagt að bændur ættu að setja sér
það markmið að 25–50% ásetn-
ingsgimbranna væru tilkomnar
við sæðingar (lægra hlutfalli á
stærri búum sem hafa raunhæfa
möguleika til að prófa hrúta sem
ærfeður). Þetta finnst mér að
skili sér vel hjá bændum vegna
þess að margir bændur hafa hlýtt
þessu kalli. Þeir sem farið hafi
vel yfir mörkin sýnist mér að
hafi yfirleitt ekki skaðast.
Beinar mælingar höfum við
fáar á beinhörðum áhrifum
sæðinganna í stofninum þó að
nægar séu vísbendingar um
árangurinn til að benda á. Ávani
minn við val er mikið að skoða
ætterni gripanna auk beinharðra
talna. Þess vegna sýndist mér
að einföldustu mælinguna væri
einfaldlega að fá með að meta
hve hátt hlutfall erfðavísa hjá
gripnum væri tilkomið með
sæðingum.
Ég tók mig því til og skoðaði
rúmlega 100 bú víða um land. Valdi
tilviljunarkennt 20 ásetningsgimbrar
haustið 2014 (forystufé var sleppt
og sótt önnur kind í þess stað þar
sem ég taldi mig vissan um ættir
forystufjárins) og um leið fjóra
ásetningshrúta frá sama hausti (í
örfáum tilvikum reyndust þeir ekki
nægjanlega margir og var þá sóttur
2013 fæddur hrútur).
Með einföldu ættartré í LAMB
taldi ég síðan hve stór hluti erfða-
vísanna í fyrstu fjórum ættliðum
kæmu úr sæðingum. Þetta var því
talið í 16 hlutum og hámark sæðing-
anna 15/16 eða 93,8%. Lesendur
þurfa að átta sig á því að væru
ættir raktar áfram þá gæti hlutdeild
sæðinganna aðeins vaxið. Ég hef
ekki sannreynt það en er nær fullviss
að væru þær raktar áfram t.d. að
tíunda lið væri sæðingahlutdeild
genanna yfirleitt komin yfir 90%. Á
hverju svæði sem skoðað var þá voru
skoðaðar ættir 100 gimbra og 20
hrúta þ.e. fimm bú á svæði, þannig
að samtals eru 1120 ær og 224 hrútar
í heild að baki skoðuninni. Gripir
frá Hesti voru síðan skoðaðir sér en
í hugum margra bænda er það eina
landsfjárbúið og því ágætur sam-
anburður.
Niðurstöðurnar eru dregnar
saman í töflu sem sýnir áhrifin eftir
svæðum og síðan stöplaritum fyrir
hrúta og ær sem sýnir birtingu áhrif-
anna hjá hvoru kyni um sig. Fyrir
mig voru fáar eða engar niðurstöð-
ur sem komu að óvart en samt held
ég séu nokkur atriði sem rétt sé að
skýra frekar.
Að meðaltali er genahlutdeildin
úr sæðingum 60% hjá hrútunum og
54,5% hjá gimbrunum. Þetta má
sjá enn skýrar á stöplaritunum fyrir
hrútana og ærnar. Hjá ánum virðist
dreifingin vera nokkuð mikið í átt að
því sem við köllum normaldreifingu
sem við ættum alls ekki að sjá miðað
við núverandi notkun sæðinga nema
verulegur úrvalsþungi sé fyrir genin
sem koma úr sæðinu. Hjá hrútun-
um er dreifingin enn önnur, þar
er verulegur þungi gripa á bilinu
65–85% sæðingagen. Bæði er það
vegna hærra hlutfalls hrúta beint úr
sæði og þess að margir þeirra eiga
til viðbótar móður tilkomna á sama
hátt. Enginn hrútanna sem kom til
skoðunar rakti sig ekki til sæðinga
í fyrstu fjórum ættliðunum. Örfáar
gimbrar fundust þannig en fullvissa
má lesendur um að hefði verið rakið
ögn lengra hefðu þær allar náð slík-
um tengslum, þær voru ekki rótlaus-
ar. Stöplaritin sýna líka að allnokkrir
gripir náðu hámarksgildinu 15/16
hlutum sem þýðir það að þeir eru
tilornir með endurteknum sæðingum
í síðustu fjórum kynslóðum. Þessa
gripi er að finna vítt og breitt um
allt land.
Áður en ég vík aðeins að svæða-
mun vil ég geta hæstu og lægstu
mælinga á einstökum búum. Það er
sama búið sem sýnir hæsta hlutdeild
sæðingagena bæði hjá hrútum og
gimbrum. Þetta er Litlu-Reykir í
Flóa með 90% hlutdeild hjá hrút-
um og 81,9% hjá ánum. Þetta er
frekar lítið fjárbú. Snillingur Páll
Þórarinsson við hrútastöðina í
Þorleifskoti mun hins vegar hafa
haldið sæðingum nokkuð þétt að
bróður sínum síðustu árin. Ég sá fé
þarna síðasta haust en hafði ekki séð
um nokkurt árabil. Ég fékk ekki séð
að Palli hefði valdið bróður sínum
neinum stórskaða með ráðlegging-
um sínum. Þetta held ég hins vegar
nokkuð af allmörgum búum sem
ekki eru fjármörg en með sæðingun-
um er skapað svigrúm til að vera á
fullri ferð í ræktuninni eins og þau
hafa mörg gert. Nokkur landsþekkt
fjárræktarbú víða um land sóttu að
vísu fast að Litlu-Reykjum. Lítum
síðan til búanna þar sem sæðinga-
áhrifin mældust minnst. Hjá hrútun-
um voru áhrifin minnst hjá Guðjóni
á Heydalsá eða 23,3%.
Notkun sæðinga á búunum við
sunnanverðan Steingrímsfjörð hefur
verið lítil allra síðustu árin og er það
öðru fremur það sem þarna mælist.
Þeir sem þekkja ræktun á kollótta
fénu þekkja hins vegar þá tugi
úrvalshrúta sem stöðvarnar hafa sótt
á þetta bú um áratuga skeið. Þannig
hefði ekki þurf að rekja ættir nema
nokkra ættliði lengra aftur til að ná
hlutfalli sæðingagena í hæðir. Fyrir
lægsta gildið hjá gimbrunum leit-
um við líka norður á Strandir eða til
Guðlaugs í Steinstúni í Árneshreppi
þar sem sæðingahlutdeild mælist
aðeins 14,3%. Ástæðurnar eru þær
sömu og hjá Guðjóni, litlar sæðingar
norður þangað á flesta bæi allra síð-
ustu árin. Lengra rakið eru sæðinga-
hrútar í hrönnum. Auk þess hefur
Guðlaugur verið ákaflega heppinn
með búshrúta allra síðustu árin,
hefur verið að nota hrúta sem hafa
verið undir smásjá stöðvanna og því
eðlilegt að hann noti þá hressilega
til undaneldis.
Munur milli svæða
Örfá orð um mun á milli svæða. Hér
eru það stóru ræktunarsveitirnar á
Ströndum sem mest skera sig úr.
Hlutfall sæðisgens í hrútastofninum
í Árneshreppi mælist að vísu 50%
og er það vegna lítillegra notkun-
ar sæðinga þar þetta árið en meira
samt sökum þess að þangað voru
sóttir margir hrútar fyrir stöðv-
arnar haustið 2014 og heimamenn
ólu nokkurn fjölda sona þeirra.
Árneshreppur er það sveitarfélag þar
sem sæðingar hófust síðast af öllum
í landinu. Áður höfðu stöðvarnar
sótt mikið af úrvalshrútum þangað
og þeir skilið eftir sig mikið heima
áður þannig að áhrif sæðingagena
eru talsvert miklu meiri en hér
mælist en engu að síður eru líklega
áhrif sæðinga minni í fjárstofninum
þar í sveit en á öðrum svæðum. Í
Steingrímsfirði mælast einnig frem-
ur lítil áhrif sæðinganna á stofninn.
Þetta eru hins vegar mælingar á
litlum sæðingum allra síðustu árin
á þessu svæði. Grunnurinn þar er
miklu meira mótaður af sæðingum.
Urmull hrúta var sóttur þangað fyrir
stöðvarnar, margir eftir mikla notkun
heimafyrir, þannig að ég er viss um
að ekki þarf að rekja marga ættliði
til viðbótar til að komast í 60–70%
hlutdeild sæðinga. Því miður hefur
nær fullkomlega mistekist að finna
kollótta hrúta fyrir sæðingastöðv-
arnar sem geri nokkurt gagn í rækt-
uninni norðurfrá þrátt fyrir margra
áratuga starf. Þrátt fyrir það held ég
að Strandamenn mundu ekki skaða
sig neitt með heldur meiri notkun
hrútanna sem þangað eru sóttir fyrir
stöðvarnar síðustu árin. Yfirleitt hafa
þeir sýnt góða yfirburði þar heima-
fyrir áður.
Öxarfjörður og Þistilfjörður
koma í eins konar milliflokk með
sæðingaáhrif. Ég veit að vísu að
stutt þarf að rekja til að hækka þau
áhrif umtalsvert. Þarna eru að jafn-
aði stærri bú en á öðrum sveitum.
Á mörgum búum er því það mikill
hrútakostur og fjöldi það mikill að
raunhæft er að fá mat á nokkra þeirra
sem ærfeður. Þess vegna er alveg
eðlilegt að sæðingagen flæði aðeins
hægar inní stofninn þar en þar sem
bú eru minni. Að lokum vil ég nefna
Öræfin. Þar hefur ekki verið minni
fjársala en úr þeim sveitum sem áður
eru nefndar. Þarna eru áhrif sæðinga
hins vegar hvað mest á landinu.
Þykist ég vita að það á sinn hlut í
kostum og vinsældum þessa fjár. En
það þýðir að skyldleiki þess við fé í
öðrum héruðum er umtalsverður og
sú ástæða sem ég hef alloft heyrt hjá
fjárkaupendum þar að þeir séu að
leita í óskylt fé ein mesta firra sem
mögulegt er að setja fram.
Að lokum vil ég enn halda
fram þeirri skoðun minni að rækt-
unarlega hafa margir bændur enn
nokkuð að sækja í að auka notkun
sæðinga. Ein meginforsenda þess
er að sjálfsögðu sú að áfram verði á
stöðvunum að finna hrútastofn sem
hefur umtalsverða yfirburði yfir aðra
hrúta í landinu. Það hlutverk verður
hins vegar erfiðara með hverju ári
eftir því sem stofn kynsterkra og
öflugra hrúta stækkar með hverju
ári. Erfiðara verkefni er hins vegar
aðeins til að takast á við og láta
skila árangri. Þarna held ég t.d.
að ákveðinn rammi um skiptingu
nýliðunar hrútanna á hverju ári inná
stöðvarnar megi koma að gagni.
Orð um hluta sæðinga í sauðfjárræktarstarfinu
Ráðgjafarmiðstöð landbúnaðarins
Jón Viðar Jónmundsson
Ráðunautur hjá RML
jvj@bondi.is
Hlutfall gena ásettra hrúta og gimbra sem eru komin
í gegnum sæðingahrúta. Allt eru þetta einstaklingar
fæddir vorið 2014
Hestur
Borgarfjörður
Snæfellsnes
Dalir
Árneshreppur
Kirkjubólshr.
Miðfjörður
Mývatnssveit
Öxarfjörður
Þistill
Öræfi
Hraungerðishr.
Búnaðarsamband
Húnaþings og Stranda
Framkvæmdastjóri óskast
Búnaðarsamband Húnaþings og Stranda óskar að ráða
starfsmann til að sjá um starfsemi sambandsins frá næstu
áramótum. Helstu verkefni eru umsjón með daglegum
rekstri, nautgripa og sauðfjársæðingum, jarðabótaúttektum
og öðrum þeim verkefnum sem stjórn ákveður. Æskilegt
þekkingu á félagsmálum bænda.
getur verið samkomulagsatriði. Nánari upplýsingar veitir
formaður BHS, Jón Gíslason Stóra-Búrfelli í síma
452-7133 / 868-3750 eða á tölvupósti
stora-burfell@emax.is.
Umsóknafrestur er til 1. október 2015.