Tímarit Hjúkrunarfélags Íslands - 01.03.1973, Blaðsíða 20

Mg++ með um 20 mEqv/1, og
anionir eru fosföt og eggjahvítu-
efni, en af Na+ finnst mjög lít-
ið, og af Cl* sama sem ekkert.
Plasma og vefjavatn hafa svip-
aða samsetningu, en í plasma er
meira af eggjahvítuefnum og
fituefnum. Plasmaprótein eru
um 6—8 mg%. Magasafi er frá-
brugðinn öðru vefjavatni, að
hann inniheldur fleiri kalíum-
og vetnisjónir, en engar bi-
karbonatjónir. Gall, brissafi og
garnasafi hafa meira af bi-
karbonat- og kalíumjónum.
Við eðlilegar aðstæður hafa
frumuvatn, vefjavatn og blóð-
vatn sama osmotískan þrýsting,
þrátt fyrir mismunandi sam-
setningu. Veggir háræðanna
hleypa í gegnum sig vatni, kati-
onum, anionum og uppleystum
efnum, eins og glucosu og urea,
en ekki próteinum. Frumuhjúp-
urinn virðist hleypa í gegnum
sig vissum kationum og anion-
um, en ekki öllum. Natríum- og
kalíumjónir komast auðveldlega
fram og aftur, en Na+ er jafn-
harðan dælt út aftur, sennilega
fyrir áhrif enzyma. Þetta er ekki
fyllilega skýrt enn þá, en fyrir-
brigðið kallast „Natríum-dæla“.
Vatniö, sem er í líkamanum,
fáum við fyrst og fremst í drykk
og mat, en einnig myndast nokk-
urt magn í líkamanum sjálfum
við bruna á fæðunni. Fullorðinn
maður, sem býr í kaldtempruðu
loftslagi, fær ca 1350 ml af vatni
á dag sem drykk, um 800 ml úr
fastri fæðu og um 350 ml á dag
við bruna, eða alls ca. 2500 ml
á dag. Vökvatap hans verður um
1500 ml daglega sem þvag, frá
lungum við útöndun um 400 ml
á dag, með svita ca. 500 ml á
dag og með hægðum um 100 ml,
eða alls um 2500 ml á dag. Það
vatn, sem tapast gegnum húð
og við öndun, helzt að mestu
óbreytt daglega, enda þótt við-
komandi fái hvorki mat né
drykk. Það vatn, sem tapast í
gegnum nýrun, er breytilegt eft-
ir því, hve mikið vatn líkaminn
fær hverju sinni. Það er hlut-
verk nýrnanna að halda uppi
vatnsjafnvægi, tempra þvag-
magn, ef líkamann skortir vatn,
en auka þvagútskilnað, ef hann
er yfirvökvaður. Til þessarar
starfsemi fá nýrun hjálp frá
hormóninu vasopressin (anti-
diuretik hormón), sem skilst út
frá afturhluta heiladinguls.
Þetta hormón temprar útskiln-
að á þvagi, þegar vatnsneyzla
minnkar.
Þurrkun (dehydration) verð-
ur, þegar líkamann almennt
skortir vatn.
Orsakir:
a) Vatnsskortur í umhverfi.
b) Vatnsskortur vegna sjúk-
dóma, meðvitundarleysis eða
eftir aðgerðir.
c) Aukið vökvatap:
1) gegnum húð, vegna hita-
hækkunar eða mikils hita
í umhverfi og þar af leið-
andi svita,
2) frá lungum, hröð öndun,
vegna hitahækkunar,
heilaskaða eða metabol-
iskrar acidosu,
3) með þvagi, vegna diabet-
es insipidus, sem orsak-
ast af skorti á hormón-
inu vasopressin, eða af
krónískum nephritis,
Addisons-sjúkdómi eða
sykursýki.
Einkenni um vatnsskort eru
helzt þorsti, þurrkur í munni,
tunga eins og skrápur, innfalln-
ar kinnar, minnkað munnvatn,
kyngingarerfiðleikar, hás rödd,
minnkaður intraokuler þrýsting-
ur, minnkaður húð-turgor, olig-
uri og eðlisþyngd þvags getur
hækkað að mun. Ef um alvar-
legan vatnsskort er að ræða,
mun blóðþrýstingur fara lækk-
andi og sjúklingur verða mátt-
farinn, ruglaður, varir bláleit-
ar og að lokum ofskynjanir og
dauði, ef um 20% af líkams-
þunga tapast hjá fullorðnum.
Vatnseitrun getur orðið, þeg-
ar heildarvatnsmagn líkamans
eykst, án þess að um leið verði
samsvarandi aukning á natríum.
Orsakir:
1) Anuria eða oliguria, um leið
og haldið er áfram að neyta
eðlilegs vatnsmagns, svo
sem:
a) við akut eða krónískt
nýrnafeil (renal failure)
af ýmsum orsökum,
b) við blóðþrýstingslækkun,
sem er svo alvarleg, að
hún leiðir til oliguria, t.
d. eftir aðgerðir eða slys,
c) við þvagrennslishindran-
ir af ýmsum orsökum, t.
d. prostatahyperthrophy,
bilateral ureter-steina o.
fl.
2) Mikið vatnsþamb, þegar nýr-
un eru óhæf til að skilja það
út jafnharðan. Þetta getur
t. d. gerzt:
a) eftir aðgerðir,
b) við sjúkdóma í lifur,
c) eftir höfuðskaða, eða af
öðrum sjúkdómum i heila,
c) við hjarta-dekompensa-
tion.
Einkenni: höfuðverkur, krampi
og meðvitundarleysi í akut
tilfellum, en krónískt bjúg-
ur almennt og lungnabjúgur.
Natríum er mikilvægasti ka-
tion í extracelluler vökva, held-
ur uppi osmotískum þrýstingi og
hefur áhrif á heildarvatnsmagn
líkamans. 1 líkama fullorðins
manns eru um 105 g af natríum,
þar af % í beinum. Við fáum
natríum í mat og drykk, en það
skilst út með svita, með hægð-
um og þó einkum í þvagi. Dag-
leg þörf af natríum hjá fullorðn-
um manni er um 90—100 mEqv,
eða um 5—6 g af NaCl, sem
svarar til um 500 ml af fysio-
logískri saltvatnsupplausn. Um
2 g af NaCl á dag er álitið lág-
mark til að fyrirbyggja salt-
skort. Með svita tapast um 50
—60 m/mEqv/1 af NaCl, svo að
ef menn svitna óhóflega mikið,
getur það valdið saltskorti með
þreytu og krampa. Með þvagi
18 TÍMARIT HJÚKRUNARFÉLAGS ÍSLANDS