Tímarit Hjúkrunarfélags Íslands - 01.03.1973, Side 22

Sverrir Haraldsson.
Sverrir Haraldsson læknir vi'ö
Borgarspítalann, sérfræöingur í
þvagfærasjúkdómum.
Mikilvægt er að hugsa um
þvag- og kynfærakerfið sem
heild, en ekki hvort í sínu lagi
eða hvert líffæri án samhengis
við önnur líffæri þessara kerfa,
enda sýnir þróunarsagan og
fósturfræði mannsins hið nána
samband kyn- og þvagfæra. 1
dag er t. d. að öllum líkindum
orðinn fámennur sá hópur fólks,
sem trúir því, að penis sé ein-
göngu til að pissa með. Sjúk-
dómur í einu líffæri er mjög
líklegur til þess að hafa áhrif
á önnur líffæri þessara kerfa.
Þetta gildir ekki sízt um pro-
stata, sem á það sameiginlegt
með Róm, að allar leiðir liggja
þangað eða þar í gegn. Mestöll
framleiðsla þessara kerfa, hvort
heldur er þvag, sæði eða hor-
mónar, fer til eða í gegnum pro-
stata. Liggur því í augum uppi,
hvílíkar truflanir sjúkleiki í
prostata getur haft í för með
sér fyrir aðra hluta þvag- og
kynfærakerfisins.
Til hvers er prostata? Víst
er, að prostata er ekki bara
komið fyrir sem „ballest" á sín-
um stað eða notuð til uppfyll-
ingar eingöngu. Margt er á
huldu um þýðingu kirtilsins, en
eitt eru allflestir spekingar sam-
mála um, að hann gegnir mikil-
vægu hlutverki í samskiptum
SJÚKDÓMAR
1BLÖÐR UHÁLSKIR TLI
PROSTATA
(BLÖDR UHÁLSKIR TILL, HVEKKUR)
og framleiðslu hormóna. Ekki
verður hér farið nánar út í hlut-
verk prostata í þessum hormóna-
skiptum, enda mjög flókið mál,
svo og margt þar óvitað — og
ókannað.
Hér mun minnzt á þrjá al-
gengustu sjúkdóma í prostata:
góðkynja ofvöxt (hyperplasia),
bólgur (prostatitis) og illkynja
vöxt (cancer).
■I v|M‘r|»lasia |iroslnlat‘.
(Hvekksauhi, ofvöxtur í
b löðruhálskirtli).
Orsök er ókunn, en mun
standa í einhverju sambandi við
hormóna og hrörnunarbreyting-
ar. Sjúkdómurinn gerir fyrst
vart við sig, eftir að karlmað-
urinn er kominn af blómaskeiði,
þ. e. yfir fimmtugt. Varla þarf
að taka fram, enda alkunna,
að hormónastarfsemi er einnig
mjög misjöfn hvað snertir ald-
ursmörk. Mun vera sjaldgæft,
að grípa þurfi til aðgerðar fyrr
en eftir sextugt. Einnig er vit-
að, að hafa má áhrif á kirtil-
inn, vöxt hans og sjúkdóma, með
hormónagjöf (sjásíðar).
Tíöni má segja, að sé 100%
við heppilegar aðstæður, þ. e. a.
s. líklega fá allir karlmenn
þennan sjúkdóm, ef þeir lifa
nógu lengi. Algengast er, að
óþægindi byrji að gera vart við
sig milli 60 og 65 ára aldurs.
Æ oftar kemur það nú fyrir,
að menn leita fyrst hjálpar á há-
um aldri, eftir áttrætt, og má
rekja það til aukinnar ævi-
lengdar.
Liffærameinafræöi er rétt að
minnast stuttlega á. Ofvöxtur-
inn byrjar langoftast í aftari
hluta kirtilsins, en þó ekki sjald-
an í aftari miðhluta (lobus tert-
ius). Talað er um tvenns konar
stækkun: infra-vesical, eða
stækkun, sem verður aðallega
aftur á við og til hliða neðan
blöðrubotns, svo og intra-vesi-
cal, þ. e. stækkun, sem lyftir
upp blöðrubotni og þrengir sér
inn og bungar upp í blöðruna.
Þegar stækkun verður aðallega
eða eingöngu í lobus tertius, rís
hann eins og kúluhattur upp í
blöðruna aftan við þvagrásar-
opið og leggst þá gjarnan fram
yfir það. Sá hluti þvagrásar, sem
liggur í gegnum kirtilinn, þrýst-
ist saman við stækkunina, og
torveldast við það tæming blöðr-
unnar.
Ekki eru einkenni undantekn-
ingalaust í réttu hlutfalli við
stækkunina. Þannig veldur iðu-
lega hlutfallslega lítil stækkun
miklum einkennum, og hnefa-
stór vöxtur ber ekki alltaf með
sér teljandi einkenni.
Vöxturinn er sjaldnast bund-
inn við allan kirtilinn, heldur
vex hnattlaga út frá einum stað
eða fleirum og fletur þá út eðli-
legan kirtilvef, sem með tíman-
um liggur utan um ofvöxtinn
eins og hýði utan á kartöflu.
Við aðgerð er þá ofvöxturinn
skrældur út, en hýðið eða hinn
útflatti og að öðru leyti eðlilegi
kirtilvefur látinn í friði.
Sjúlcdómseinkenni stafa flest
frá þrýstingi kirtilsins á þvag-
rás, þ. e. á frárás blöðrunnar,
sem á æ erfiðara með að tæma
20 TÍMARIT HJÚKRUNARFÉLAGS ÍSLANDS