Skírnir - 01.04.2015, Page 196

úti og undirbúa stjórnlagaþing sem kosið skyldi beinni kosningu, en
annað að standa 18 mánuðum síðar andspænis 25 þjóðkjörnum
fulltrúum sem klárlega lutu ekki stjórn hinna pólitísku flokka, sem
voru vanir að haga sér eins og ríki í ríkinu. Svör 23ja kjörinna full-
trúa af 25, sem svöruðu spurningum DV um stjórnarskrána fyrir
kosningar (eini fjölmiðillinn sem sýndi kosningunum raunveru-
legan áhuga og sá eini án tengsla við Sjálfstæðisflokkinn) voru
merkilega einsleit. Þau sýndu að mikill meiri hluti fulltrúanna var
sammála niðurstöðum þjóðfundarins. Til dæmis voru 19 þeirra
fylgjandi því að breyta stjórnarskránni, 22 vildu auðlindir í þjóðar-
eign, 22 vildu jafnan atkvæðarétt og 21 var fylgjandi auknum
þjóðaratkvæðagreiðslum (Þorvaldur Gylfason 2013). Það sem meira
er, svör mikils meiri hluta þeirra 522 sem buðu sig fram til stjórn-
lagaþings fylgdu sama mynstri. Af því má ætla að slembival, hvort
sem er úr röðum frambjóðendanna 522 eða úr röðum almennings,
hefði að öllum líkindum skilað sér í drögum að stjórnarskrá með
þessum lykilákvæðum. Ljóst virðist að víðtæk og almenn samstaða
var um gagngerar umbætur á stjórnarskránni sem myndu meðal ann-
ars miða að því að a) rjúfa spillingarsambönd stjórnmála og við -
skiptalífs, sérstaklega tengslin við eigendur stórútgerðarinnar, sem
höfðu vanist því að líta á sameiginleg fiskimið landsins sem sína
einkaeign og b) draga úr valdi formanna stjórnmálaflokkanna á þingi
til að raða í kringum sig þingmönnum úr dreifbýli með fá atkvæði á
bak við sig. Hefði þetta verið mögulegt ef ekkert hrun hefði orðið?
Nei. Rétt er það, að lýðveldisstjórnarskráin olli ekki beinlínis hrun -
inu, en hún dugði klárlega ekki heldur til að afstýra því. Hin óljósu
skil milli þriggja þátta ríkisvaldsins leiddu til ofríkis framkvæmdar-
valdsins, sem meðal annars gat af sér rússneska einkavæðingu bank-
anna á árunum 1998–2003 og varðaði leiðina fram af hengifluginu
árið 2008 (Þorvaldur Gylfason 2013). Þegar litið er til baka má telja
ólíklegt að einkavæðing bankanna, eins og að henni var staðið, hefði
verið samþykkt í þjóðaratkvæðagreiðslu. Hið sama má segja um
kvótakerfið í sjávarútvegi og skipulagða fjárplógsstarfsemi í kringum
herstöðina á Miðnesheiði. Engan þarf því að undra að mörgum Ís-
lendingum, þar á meðal nýjum meiri hluta á Alþingi, þótti ástæða til
að fara ofan í saumana á stjórnarskránni eftir hrun.
196 þorvaldur gylfason skírnir
Skírnir vor 2015.qxp_Layout 1 16.4.2015 15:47 Page 196