Hugur og hönd - 01.06.1997, Side 20

Um hönnunar v ernd
Fyrir 9 árum, nánar tiltekið árið
1988, birtist grein eftir undirritaða
í tímaritinu Hugur og hönd undir
fyrirsögninni Um mynsturvernd.
Þar var m.a. fjallað um, að hvaða
marki höfundalög vernduðu
mynstur og aðra hönnun. Einnig
var því lýst nokkuð í greininni,
hve mjög það yrði til bóta, ef sett
yrðu sérstök lög um mynstur-
vernd. Fimm ár liðu þar til slík
lög sáu dagsins ljós. Arið 1993
samþykkti Alþingi lög um hönn-
unarvernd og tóku lögin gildi 21.
maí 1994. Það er efni þessarar
greinar að fjalla örlítið um helstu
atriði þessara laga, sem nú hafa
verið í gildi í 3 ár.
Fyrst má spyrja þeirrar spurn-
ingar, hvaða þörf sé fyrir vernd
hönnunar umfram það, sem höf-
undalög veita. Aðalvandamálið
varðandi vernd höfundalaga ein-
göngu er það, að þær kröfur, sem
gerðar eru til þess að verk geti
fallið undir höfundalögin, eru of
strangar til þess að þjóna hönnun-
arvernd sem skyldi. Hönnun og
skreyting ýmiss konar er fyrst og
fremst nýtt til framleiðslu á vör-
um, gjarna í fjöldaframleiðslu, og
hefur því að töluverðu leyti annað
hlutverk en listaverk, sem aðeins
eru búin til í einu eða mjög fáum
eintökum. Það er því mikilvægt
fyrir viðskipti og atvinnulíf, ekki
síður en fyrir hönnuði sjálfa, að
um þessi atriði gildi sérstakar
reglur.
En víkjum þá að gildandi lög-
um um hönnunarvernd nr.
48/1993. Þar sem í texta er vísað
til einstakra greina laganna verð-
ur það gert innan sviga.
Skilgreining hönnunar
Hönnun er skilgreind í lögunum
sem útlit og gerð vöru eða skreyt-
ing hennar í tví- eða þrívídd og
einnig er það skilyrði sett, að
hönnunin verði hagnýtt í atvinnu-
lífi (1. gr.). Fyrst og fremst er mið-
Sólveig Ólafsdóttir.
að við sjónskyn varðandi útlit eða
skreytingu, en áferð eða efni getur
þó haft áhrif, ef það skiptir máli
um heildaráhrif hönnunar. Eigin-
leikar vöru njóta ekki verndar né
heldur tæknilegir þættir hennar.
Til þess að skreyting njóti
verndar, verður hún að vera hluti
af vöru, hún getur ekki notið
verndar ein og sér. Hins vegar
þarf hluturinn, sem skreytingin
prýðir, ekki að vera sérstæð hönn-
un. Þannig getur skreyting á
blómavasa fengist skráð, þó að
vasinn sem slíkur sé ekki sjálfstæð
hönnun. Eigi skreyting að prýða
marga samstæða hluti, er hægt að
fá svokallaða samskráningu á
þeim.
Skilyrðið um að hönnun verði
hagnýtt í atvinnulífi snertir náið
skilin á milli höfundarréttar og
hönnunarverndar. Hönnun er
veitt sérstök vernd gagngert til
þess að auðvelda hagnýtingu
hennar við fjöldaframleiðslu og er
þess vegna afmörkuð með þess-
um hætti. Höfundarréttur getur
eftir sem áður skapast, ef hönnun-
in uppfyllir skilyrði höfundalaga
að því er varðar frumleika og list-
rænt gildi og þá er ekkert því til
fyrirstöðu að hönnun njóti vernd-
ar bæði höfundalaga og hönnun-
arlaga. Það skiptir fyrst og fremst
máli þegar kemur að tímalengd
verndarinnar, en hún er mun
lengri samkvæmt höfundalögum.
Hönnun getur þá notið verndar
höfundalaga eftir að hámarkstími
hönnunarverndar er liðinn.
Einungis sérstæð hönnun nýtur
verndar laganna (2. gr.). Til þess
að hönnun geti talist sérstæð þarf
hún að vera ný að mati kunnáttu-
manna á viðkomandi sviði, sem
geta verið bæði aðrir hönnuðir og
framleiðendur. Hönnunin þarf
einnig að vera frábrugðin því sem
áður er þekkt frá sjónarhóli not-
enda. Það eru heildaráhrifin og á-
sýnd vörunnar sem skiptir máli
við mat á því hvort hönnun telst
sérstæð og ný. Sé óskað verndar á
breytingum á eldri hönnun, verða
breytingarnar að hafa afgerandi á-
hrif á heildarsvip hönnunarinnar
til þess að hún geti talist ný.
Rétt er að geta þess ■ hér, að
hönnun getur talist sérstæð þótt
hún hafi birst almenningi allt að
12 mánuðum áður en umsókn um
skráningu er lögð inn, ef birtingin
er gerð fyrir atbeina hönnuðar eða
einhvers sem öðlast hefur rétt
hans (8. gr.). Þetta er kallað grið-
tími, þ.e. hönnuður hefur eins
konar umþóttunartíma áður en
sótt er um skráningu án þess að
missa rétt sinn.
í hverju felst
hönnunarvernd?
Með hönnunarvernd fær hönnuð-
ur einkarétt til að hagnýta hönnun
sína í atvinnuskyni. Hönnunar-
verndin verður til með tvennum
hætti (4. gr.), annars vegar með
skráningu á grundvelli umsóknar
(skráð vernd) og hins vegar með
því að gera vöru, sem hönnunin
einkennir, aðgengilega almenn-
ingi (óskráð vernd).
Skráð vernd veitir miklu ríkari
hönnunarvernd en óskráð, enda er
það aðaltilgangur laganna að veita
20 Hugur og hönd 1997