Þjóðmál - 01.12.2018, Blaðsíða 28

26 ÞJÓÐMÁL Vetur 2018
Upp úr miðjum áttunda áratugnum stefndi
efnahagslífið í sæmilegt jafnvægi og hag-
vöxtur glæddist eftir útfærslu landhelginnar.
Sumarið 1977 voru gerðir svokallaðir
„Sólstöðu samningar“ sem gerðu út um
vonir manna um stöðugt verðlag og gengi
krónunnar. Þessir kjarasamningar fólu í sér
25% launahækkanir og var gengið fellt ári
síðar um 25%.
Áratugurinn sem á eftir fylgdi einkenndist
af miklum launahækkunum, m.a. vegna
verðtryggingar launa, mikilli verðbólgu
og gengisfellingarnar fylgdu þeim eins og
skugginn. Sem fyrr var hagvöxtur sveiflu-
kenndur, í takt við viðskiptakjör, en á
árunum 1984-1987 var mikill uppgangur
vegna aflaaukningar í sjávarútvegi. Gengi
krónunnar var haldið föstu, þrátt fyrir miklu
meiri kostnaðarhækkanir en erlendis, og
versnaði samkeppnisstaða atvinnulífsins
verulega. Óhófleg bjartsýni ríkt á þessum
árum og var ráðist í miklar fjárfestingar en
eins og Sigurður Snævarr segir í bók sinni
Hagsögu Íslands: „Þetta tímabil er eitt besta
dæmið um hversu sterk bein þarf til að þola
velgengni.“ Bókin var gefin út árið 1993 og
hafa bæst a.m.k. tvö dæmi um þensluskeið
sem staðfesta ályktun Sigurðar.
Árið 1986 gerðu aðilar almenna vinnu-
markaðarins tilraun til þjóðarsáttar um
stöðug leika í efnahagsmálum, en sú tilraun
rann út í sandinn vegna kjarasamninga
opinberra starfsmanna á vormánuðum 1987.
Það ár var líka hið fræga skattlausa ár, sem
olli ofþenslu og miklu launaskriði á vinnu-
markaði, en á sama tíma versnaði afkoma
sjávarútvegs verulega og gengisfelling varð
ekki umflúin. Fátt jákvætt má segja um þetta
tveggja áratuga linnulausa efnahagslega
öldurót annað en að það skapaði grundvöll
fyrir þjóðarsáttarsamningunum 1990. Slíkir
samningar höfðu verið reyndir í tvígang á
skömmum tíma en árið 1990 náðist sögu-
legur árangur með þríhliða samstarfi ASÍ og
BSRB, samtaka atvinnurekenda og ríkisins.
Samstilling efnahagsstjórnar stjórnvalda
og kjarastefnu á vinnumarkaði, á borð við
þá sem gerðist í þjóðarsáttinni 1990, er þó
fremur undantekning en regla hér á landi.
Á síðari hluta tíunda áratugarins hófst mikil
efnahagsuppsveifla, samhliða aukningu
ríkis útgjalda og lækkun tekjuskatta einstak-
linga. Upp úr aldamótunum var komið að
nýju efnahagsáfalli þegar netbólan sprakk
og gengi krónunnar féll um 20%. Í kjölfarið
sigldu þensluárin 2004-2007, og afleiðingar
þeirra, sem eru flestum í fersku minni.
Lærdómur Sigurðar Snævarr af hagsögu
Íslands er enn í fullu gildi: „Enn eitt einkenni
efnahagsstjórnar á Íslandi er að allar
ríkisstjórnir hafa haft slök „tök“ þegar vel
hefur árað.“
1960:
Vísitölubinding
afnumin
Hagvöxtur
Raunbreyting milli ára
Heimildir: Macrobond, Seðlabanki Íslands, útreikningar efnahagssvið SA
20
-10
0
10
1960 1965 1970 1975 1980 1985 1990 1995 2000 2005 2010 2015
1964:
„Júnísamkomulagið“
Vísitölubinding tekin
upp að nýju
1971:
40 stunda vinnuvika
12% vísitölubundin
launahækkun
1974:
20% almenn
launahækkun
1977:
„Sólstöðusamningar“
25% launahækkun
1983:
Vísitölubinding
afnumin
1987:
Skattlausa árið, samningar
hins opinbera sprengja
tilraun til þjóðarsáttar.
1990:
Þjóðarsátt
1995-1999:
Ríkisfjármálin kynda undir
þenslu – tekjuskattur
einstaklinga lækkaður um 4%
1967-1968
Gengið fellt
um 51,1%
1972-1975
Gengið fellt
um 49,8%
1978
Gengið fellt
um 26,1%
1982-1984
Gengið fellt
um 34,6%
1988
Gengið fellt
um 17,9%
1992-1993
Gengið fellt
um 13,1%
2000-2001
Krónan veikist
um 22,7%
2008-2009
Krónan veikist
um 47,2%
2004-2007
Ríkisfjármálin kynda undir
þenslu 2011-2016
Kjarasamningar hækka laun
um 7,5% að meðaltali á ári
Slök hagstjórn hefur undantekningarlítið leitt til efnahagsáfalla í kjölfar góðæra á Íslandi.