Þjóðmál - 01.12.2018, Page 84

82 ÞJÓÐMÁL Vetur 2018
Á þessari hátíðarstundu þykir forsætisráðherra
hyggilegast að láta nægja að segja frá heilla-
óskum skeytisins. Þar er kominn sá boðskapur
sem hann hafði tveimur vikum áður í trúnaði
bent konungi á að miklu gæti skipt að bærist
- og í lengstu lög vonað að honum þóknaðist
að senda áður en lyki. Upphafsorð skeytisins
urðu að vera þar vegna þess sem á undan var
gengið ella hefði textinn ekki verið raun sannur.
En það var í hvorugs þágu, konungs eða
Íslendinga, að þau yrðu látin koma í veg fyrir
að kjarni skeytisins - árnaðaróskir konungs -
næði að hafa sín tilætluðu farsælu áhrif.
Ekki er nú vitað hvar þetta sögufræga
símskeyti, frumrit þess, er niðurkomið. Það
skiptir raunar ekki máli að öðru leyti en því
er minjagildið varðar því að orðalag þess er
þekkt og óumdeilt. Ef til vill á það við frekari
leit í skjalasöfnum aftur eftir að koma óvænt,
síðbúið og kært upp í hendur manna.
­ Ólafur Egilsson
Þegar Danmörk
kvaddi Ísland
Símskeyti konungs 17. júní 1944
­ eftir Nils Svenningsen8
Lítil atvik geta oft haft mikil áhrif, til góðs
eða ills. Dæmi um hið síðarnefnda er
Emsorðsendingin svonefnda sem margir
aðrir en sagnfræðingar muna eftir úr sögu-
kennslu í skóla. Það var símskeytið sem kom
af stað styrjöldinni milli Frakka og Prússa árið
1870 en hún varð Frökkum þung í skauti. Þeir
misstu Alsace-Lorraine og urðu að þola þá
smán að Vilhjálmur Prússakonungur var við
þýsk hátíðarhöld í Versalahöll lýstur keisari
yfir nýja þýska keisaradæminu. Frakkar urðu
ennfremur að greiða Prússum stríðsskaða-
bætur sem námu 5 milljörðum franka.
Dæmi um hið gagnstæða, að lítið atvik
geti haftmikil áhrif til heilla, er annað
sögulegt sím skeyti, heillaóskaskeyti Kristjáns
konungs tíunda - og þar með konungs-
ríkisins Danmerkur- sem konungur sendi
Alþingi Íslendinga 17. júní 1944, daginn sem
Íslendingar slitu einhliða sambandinu við
Dani og lýstu yfir sjálfstæðu lýðveldi með
forseta sem æðsta mann ríkisins.
Það var ekki einkamál konungs að senda slíkt
símskeyti. Það var ríkismálefni. Hefði konungur
búið við venjulega ríkisstjórn, hefði hann
samkvæmt stjórnarskránni orðið að ganga
úr skugga um að utanríkisráðherrann mundi
samþykkja slíka kveðju. En 29. ágúst 1943
höfðu Þjóðverjar raskað svo stjórnarhögum
í ríkinu að ríkisstjórn hefði með samþykki
konungs látið stjórn ríkisins í hendur
ráðuneytis stjórunum. Það var því ráðuneytis-
stjórinn í utanríkisráðuneytinu sem var hið
rétta og ábyrga yfirvald í utanríkismálum við
þessar aðstæður.
Konungsritarinn, Gunnar Bardenfleth
kammer herra, sneri sér því til ráðuneytis-
stjórans í utanríkisráðuneytinu til þess að fá
skoðun hans á því hvort rétt væri að senda
slíkt heillaóskaskeyti nú. Ráðuneytisstjórinn
áleit að það væri afar æskilegt að Hans
Hátign gerði alvöru úr þeirri hugmynd.
Síðan var eftirfarandi skeyti sent ríkisstjórn
Íslands hinn 16. júní 1944:
Þótt mér þyki leitt, að skilnaðurinn milli
mín og íslensku þjóðarinnar hefur verið
framkvæmdur á meðan svo stendur á sem
nú er, vil ég láta í ljós bestu óskir mínar um
framtíð íslensku þjóðarinnar og von um,
að þau bönd, sem tengja Ísland við hin
norrænu lönd, megi styrkjast.
- Christian R. 9
Forsaga þessa atburðar átti rætur sínar að
rekja mjög langt aftur í tímann. Hér verður
einungis í stuttu máli rifjað upp hvernig
samband Danmerkur og Íslands hafði
þróast undangenginn aldarfjórðung. Við lok
heimsstyrjaldarinnar fyrri árið 1918, þegar
Evrópukortinu var gjörbreytt, þótti eðlilegt
að stjórnmálasamband Dana og Íslendinga
væri endurskoðaða og aðlagað nýjum
aðstæðum. Í ljósi þess hve sérstætt lagalegt
og stjórnmálalegt samband Íslands og
Danmerkur hafði hingað til verið, var augljóst
að slíkar breytingar urðu að gerast með sam-