Læknaneminn - 01.10.1991, Síða 22

s
Ahættuþættir
Helstu áhættuþættir óráðs eru öldrun heilans,
heilaskaði, heilasjúkdóntar, minnkuð sjón og/eða
heyrn (7).
Hrörnun ákveðinna hluta heilans eins og lobus
frontalis, hippocampus, locus caeruleus getur verið
eðlilegur hluti öldrunar. Hæfni til að viðhalda innra
jafnvægi líkamans og að bregðast við álagi minnkar
með aldrinum, líklega vegna breytinga í samspili
undirstúku, heiladinguls og nýrnahetta. Skerðing á
kólínerga kerfi heilans ásamt minnkun á þéttni annarra
boðefna verður í heilabilun af Alzheimer gerð. Þar
sem þessi boðefni eru nauðsynleg fyrir eðlilega
vitsmuni eins og hugsun, minni og skynjun, athygli og
eðlilegt svefn-vöku ferli er um skiljanlegan áhættuþátt
fyrir óráði að ræða (7). Ahættuþættir geta stuðlað að
óráði við andlegt álag, svefnleysi. hreyfingarleysi,
minnkað heyrnarskyn og sjón eða þá að sjúklingur
verði fyrir of miklum skynáreitum í einu (6,12).
Breytingar þær sem verða með aldrinum í sambandi
við niðurbrot, dreifingu og útskilnað lyfja gerir eldra
fólk mun viðkvæmara fyrir aukaverkunum lyfjanna
og þar á meðal óráði (7).
Meingerð
Til eru a.m.k. þrjár kenningar um meingerð
óráðs: 1) taugaboðefna kenningin, 2) kenningin um
ofgnótt cortisols og 3) staðbundin meingerð (9).
Almenn minnkun á súrefnisháðum efnaskiptum
í heila er talin leiða til vitsmunaskerðingar sem sést í
óráði og þeirra breytinga á heilalínuriti sem oft sjást.
Minnkuð efnaskipti leiða til minnkaðrar framleiðslu á
taugaboðefnum í heilanum og þá sérstaklega
acetýlkólíns og adrenalíns. Hlutfallslegur skortur á
acetýlkólíniertalinneinn aðalþátturmeingerðarinnar.
Kenningin um taugaboðefnaskort hefur verið studd af
tilraun þar sem óráð var framkallað með
andkólínergum efnum og læknað með fýsóstigmíni
sem hamlar niðurbroti acetýlkólíns (9).
Önnur kenning heldur því fram að óráð sé
afleiðing bráðs stressálags, bæði líkamlegs og andlegs
sem miðlað er af of hárri cortisolsþéttni í blóði. I einni
rannsókn sem gerð var kom fram að eldra fólk útskilur
meira af cortisoli en miðaldra fólk. I annarri rannsókn
sáust tengsl milli útskilins magns cortisols og þess hve
vitsmunaskerðing var mikil hjá eldra fólki. Cortisol
minnkar hæfni einstaklingsins til að beina athyglinni
í ákveðna átt, að vinna úr upplýsingum og að greina á
• Minnkuð hæfni til að halda athygli á ákveðið áreiti og til að beina athyglinni að nýju áreiti á eðlilegan hátt.
• Brengluð hugsun sem kemur fram í óskipulögðu, tilgangslausu og samhengislausu tali.
• AUa vega tvennt af eftirfarandi til staðar:
1. Breytilegt meðvitundarstig
2. Skyntruflanir: mistúlkanir, ímyndanir, eða ofskynjanir
3. Truflun á svefn-vöku ferli með svefnleysi eða svefni að degi til
4. Aukin eða minnkuð hreyfiþörf
5. Léleg áttun á stað, stund og persónum
6. Truflað minni (skammtíma eða langtíma)
• Klínísk einkenni greinast á dögum eða klukkustundum og eru mismikil eftir tíma sólarhrings
• Annað hvort 1 eða 2:
1. Saga, skoðun eða rannsóknir benda til að orsakir megi finna í undirliggjandi sjúkdómi
2. Vanti slíkar vísbendingar, má gera ráð fyrir undirliggjandi orsök ef ekki finnst einhver geðlæg truflun
sem leitt gæti til þessa ástands
Mynd 1. Óráð: DSM-III-R greiningarlykill (1).
20
LÆKNANEMINN 2 1991 44. árg.