Læknaneminn - 01.10.1991, Page 58

geysistórt skref fram á við til skilnings á því hvemig
krabbamein verða til (sjá t.d. Druker et al., 1989).
Gróf skilgreining á æxlisgeni er að það sé gen sem
veldur illkynja vexti ef það er flutt í frumu.
Upphaflega fundust þau í veirum sem valda
krabbameini, en reyndust fljótlega eiga hliðstæður í
eðlilegum frumugenum sem geta fundizt umbreytt
eða mögnuð í krabbameinsæxlum. Sum þessi
æxlisgen eru einmitt gen fyrir vaxtarþætti, eða viðtaka
fyrirþeim. Þannigreyndistafurðæxlisgensins y-sis úr
sarkmeini í öpum vera náskyld platelet-derived
growth factor (PDGF), sem er vaxtarþáttur sem
blóðflögur gefa frá sér við blóðstorknun. Annað dæmi
er v-erbB úr hvítblæði í hænsnum sem líkist mjög
hluta af viðtakanum fyrir EGF (sjá Burgess, 1987,
Waterfield, 1987). Menn hafa að sjálfsögðu velt því
mikið fyrir sér með hvaða hætti vaxtarþættirnir eða
viðtakar þeirra koma við sögu í afbrigðilegum vexti
illkynja frumna. I stuttu máli virðist aðallega um þrjár
leiðir að ræða: 1) Offramleiðsla á vaxtarþætti eða
kannski öllu heldur stanzlaus framleiðsla á
vaxtarþætti sem getur verkað sjálfvirkt á frumuna,
sem framleiðir hann. Dæmi: PDGF sbr. að ofan,
framleiðsla brjóstakrabbameinsfrumna á TGF-a
(Dickson & Lipmann (1987). 2) Of margir viðtakar
fyrir vaxtarþætti, sbr. oftjáningu brjóstakrabbameins-
frumna á viðtaka fyrir EGF (sjá Gullick, 1990).
3) Tjáning á afbrigðilegum viðtaka fyrir vaxtarþætti,
sem gæti verið sívirkur, dæmi: afurð v-erbB (sbr. að
ofan) og trúlega afurð c-erbB-2 íbrjóstakrabbameini
(sjá Gullick, 1990). Reyndar er í síðastnefnda
tilvikinu líka á ferðinni genamögnun, þ.e.
æxlisfrumurnar bera of mörg eintök af geninu. Slík
mögnun á c-erB-2 geninu hefur verið kennd við
slæmar horfur í brjóstakrabbameini (Varley et al,
1987). í rannsóknum hérlendis reyndust u.þ.b. 20%
brjóstakrabbameinsæxla sýna mögnun á þessu
æxlisgeni (Thorlacius et al, 1990) (mynd 1.).
Þannig eru þess fjölmörg dæmi að vaxtarþættir
og viðtakar þeirra séu virkir með meira eða minna
afbrigðilegum hætti í illkynja frumuvexti og eiga
sjálfsagt sinn þátt í að viðhalda frumuskiptingum í
æxlinu. I þessu sambandi er rétt að minna á, að
viðstöðulausar frumuskiptingareinarsér merkjaekki
að frumumar séu illkynja. Ti 1 þess að svo sé þurfa þær
að sýna af sér afbrigðilega hegðun í samfélagi frumna
líkamans. En vissulega er stjómlaus frumufjölgun eitt
aðalsérkenni illkynjafrumuvaxtar.Frumufjölguniner
ekki endilega sérlega hröð, eins og mönnum hættir
stundum til að halda, en hún heldur alltaf áfram og því
oftar sem frumur skipta sér því meiri hætta er á
stökkbreytingum eða annars konar breytingum á
erfðaefninu og með tímanum verða afbrigðilegar
frumuskiptingaráberandi.
Mynd 1. Mjög áberandi ofurtjáning á próteinafurð krabbameinsgensins c-erB-2 í brjóstakrabbameini. Immúnóperoxidasa-
litun meðsértækumótefnisýnirað próteiniðerbæðiífrumuhimnunniogíblöðrumíumfryminu.Bandvefsstromasýnirenga
litun.
56
LÆKNANEMINN 2 1991 44. árg.