Læknaneminn - 01.10.1991, Qupperneq 93

Streita og viðbrögð við henni
Ottar Guðmundsson læknir
Gísli, Bóthildur og Ingjaldur
í Gísla sögu Súrssonar er greint frá viðskiptum
Gísla Súrssonar, Barkar digra og Ingjaldar í Hergilsey.
í útlegðinni dvelur Gísli hjá Ingjaldi í þrjá vetur en í
Geirþjófsfirði á sumrunr. Andstæðingar Gísla leita þá
að honum og sendir Eyjólfur grái hatursmaður Gísla á
vettvang Njósna-Helga til að kanna málin. Helgi
kemst þá með klækjunr að raun urn að Ingjaidur haldi
Gísla hjá sér. Börkur digri sendir þá skip eftir Gísla í
Hergilsey en hann kemst úr eynni með því að beita
brögðum. Gísli fer á bátkænu ásamt ambáttinni
Bóthildi og þykist vera sonur Ingjaldar en hann var
afglapi hinn mesti. Lætur Gísli öllum illum látum
þegar skipin sigla framhjá hvort öðru til að líkja eftir
bjálfanum og hafa menn Barkar gaman af. Þau sleppa
því naumlega úr hættu þessari og geta þakkað það
leikhæfileikum Gísla. Skömmu síðar kemst
fjandaflokkurinn að raun um að Gísli hafi setið í
bátnum sem sigldi framhjá þeim innan seilingar.
Börkur digri verður ævareiður við þessa háðung en
Gísli kemst undan í þetta sinn eins og svo oft áður.
Sagan sýnir að stundum er það heilladrjúgt fyrir vitra
menn að láta eins og þeir væru heimskir og vitgrannir.
Margir fáráðir leika sama leik og þykjast gáfaðri en
þeir eru og gefst það stundum vel.
Margvísleg svörun
Þegar ég las þessa skemmtilegu frásögn í Gísla
sögu velti ég því fyrir mér hvernig Gísla hafi verið
innanbrjósts þessar mínútur meðan bátarnir runnu
hvor franr hjá öðrum. Hann veit að næstu andartök
munu ráða úrslitum hvort hann sleppur lifandi úr
þessari hættu eða ekki. Líklegast hefur Gísli verið
ákaflega stressaður og spenntur og brugðist við
hættunni á ýmsa vegu bæði líkamlega og andlega.
Þegar líkami spendýra var hannaður einhvern tíma í
fyrndinni virtist hönnuðurinn réttilega gera sér grein
fyrir því að ýmsir erfiðleikar gætu orðið á vegi í
hörðum heinri. Það væri því mikils um vert að búa svo
um hnúta að menn gætu brugðist við ýmiss konar
hættuástandi á réttan veg. Þegar fólk verður fyrir áreiti
eða uppgötvar yfirvofandi hættuástand fara ýmsir
innkirtlar af stað. Þeir framleiða efni senr breyta
líkamsstarfsseminni á þann veg að auðveldara sé að
bregðast við yfirvofandi ógnunum. Líkamssvörunin
er tafarlaus og maðurinn verður þar með hæfari til að
fást við hættuna, takast á við óvininn og sigra hann.
Aður var talið að líkaminn svaraði einungis með
aukinni framleiðslu adrenalíns. Adrenalín var þá
kallað flótta og baráttuhormónið. Nú er sannað að mun
fleiri efni leysast úr læðingi en adrenalínið eitt við
streituáreiti. Miklar breytingar verða þá á
líkamsstarfsemi svo að hægt sé að mæta hættum bæði
snöfurmannlega og tafarlaust.
Hvað gerist?
Við skulum fara aftur í huganum til Gísla
Súrssonar þar sem hann situr í bátnum með Bóthildi
ambátt og bíður þess sem verða vill. Hann sveipar sig
klæðum fíflsins og hy lur andlit sitt og lætur bjálfalega.
LÆKNANEMINN 2 1991 44. árg.
91