Mímir - 01.04.1973, Qupperneq 44

HÖSKULDUR ÞRÁINSSON:
KONAN, SEM DÓ
Þeir, sem lært hafa þýzku í menntaskóla eða
annars staðar, kannast sjálfsagt við setningar
svipaðar þessari: Der Mann, dessen Frau gestern
gestorben ist, hat Bier getrunken. Setningar af
þessu tagi hafa nefnilega gjarna verið notaðar
til að sýna íslenzkum heimaalningum, að þýzk
tilvísunarfornöfn geti tekið á sig ótrúlegustu
myndir. Venjulega þarf að eyða talsvert miklum
tíma í þessa fallaleikfimi tilvísunarfornafnanna.
Islenzk tilvísunarfornöfn (ef „fornöfn" skyldi
kalla) eru eins og kunnugt er nautstirð og
óbeygjanleg með öllu, og því kemur þetta marg-
læti þýzkumælandi manna dálítið flatt upp á
íslenzka.
Islenzka verður víst ekki talin til einfaldari
mála, ef miðað er við beygingakerfi. A. m. k.
átm Þjóðverjar þeir, sem ég hef reynt að kenna
íslenzku, gjarna til að barma sér yfir margbreyti-
legum orðmyndum og breytingaflækjum okkar
móðurmáls. Það var því mikil sælustund, þegar
ég gat lýst því yfir í þessari kennslu, að eitt
væri þó sára einfalt í íslenzku miðað við þýzku.
Tilvísunarfornöfn væru nefnilega alls óbeygjan-
leg, og menn gætu komizt af með að nota sem,
hvort sem það nú á þýzku héti der, die, das, den,
dem eða hvað. Þetta vakti jafnan mikla ánægju.
Þó kom til allrar óhamingju stundum fyrir,
að einhver vildi sannreyna þessa reglu mína
og snara á íslenzku setningu eins og t. d. Der
Mann, dessen Frau gestern gestorben ist .. =
Maðurinn, sem konan dó í gær... — Nei, það
gengur auðvitað ekki, var ég þá kannski búinn
að svara áður en ég vissi af. — Nú, en þú
sagðir, að sem mætti nota fyrir öll föll, kyn og
tölur tilvísunarfornafnsins. — Ja, já, sko, en...
og þar með var reglan mín um einfaldleik
íslenzkra tilvísunarfornafna búin að lifa sitt
fegursta.
Til er grein málvísinda, sem á erlendum
heimsmálum er kölluð kontrastiv-komparative
eða kontrastiv-konfrontative Linguistik ellegar
þá contrastive linguistics. Astundun hennar er
fólgin í því að bera saman málfræðir (nú fer
líklega hrollur um einhvern) mismunandi mála,
athuga, hvað er sameiginlegt, en þó einkum
það, sem mismunandi er. Athuganir af þessu
tagi eru mjög kærkomnar þeim, sem reyna að
kenna erlend mál eða skrifa kennslubækur í
mngumálum. Þeir, sem reynt hafa að kenna
útlendingum íslenzku eða Islendingum útlenzku,
vita eflaust, að slíkar samanburðarrannsóknir á
íslenzku og erlendum málum skortir að rnesm
eða öllu. A hvaða ráð bregða Islendingar t. d.,
þegar Der Mann, dessen Frau... berst í tal?
Jú, það má svo sem segja Maðurinn, hvers
kona... en ekki hljómar það nú líkt venju-
legu máli. Sumir segja víst líka eitthvað á
þessa leið: Maðurinn, sem konan hans..., þ. á
m. víst sjálfur Laxness, þegar vel liggur á
honum, er mér sagt. Auðvitað væri þægileg-
ast að geta bara sagt Maðurinn, sems kona...,
en það hefur víst aldrei verið íslenzka.
Nú ætla ég alls ekki að reyna að gera neina
tæmandi úttekt á því, hvernig setja má fram
hugsun, af þessari tegund á íslenzku. En ég
held það hafi verið prófessor Hans Kuhn í
Kiel, sem einhvern tíma nefndi það við mig,
að gaman væri að athuga, hvernig Islendingar
færu að því að þýða svona lagað úr þýzku. Eg
tók mér því fyrir hendur, svona til gamans,
að líta á nokkrar þýzkar sögur, sem þýddar
hafa verið á íslenzku. Þar leitaði ég uppi dessen
44