Ársrit Skógræktarfélags Íslands - 15.12.1990, Blaðsíða 22

Fljótsheiði í Suður-Þingeyjarsýslu. Mynd: Sig. Blöndal,
09-07-87.
einir virtust nota heiðarnafnið í þeirri merkingu.
Að vísu heita víðáttulyngmóaflesjur á Melrakka-
sléttu Vestursléttuheiði, eða bara „Heiði“ í dag-
legu tali tengd við hálendið. En sem ég stóð þarna
f Flóa- heiðinni fyrrnefndu, minntist ég allt í einu
jósku heiðanna, sem ég hafði farið um nokkrum
árum fyrr. Þær voru svo langt sem augað eygði
lynggrónar flesjur, líkar íslenskum lyngmóum,
nema lítt þýfðar, en móaþýfið okkar er að ýmsu
leyti séríslenskt fyrirbæri. Jósku heiðarnar eru
síst hærri yfir sjó en ásarnir og hæðirnar, er skilja
að dali Austur-Jótlands. Þar nefnir enginn heiði,
enda er landið skógi vaxið, þar sem því hefur ekki
verið breytt í akurlendi.
En heiði hefir hlotið enn eina furðu óskylda
merkingu í íslensku, og það er fjallvegur milli
byggða, bæði heilla landshluta svo sem Holta-
vörðuheiði og Hellisheiði, eða tveggja dala t.d.
Hjaltadalsheiði. Heiðaheiti fjallveganna eru
óháð landslagi, víðlendir hálendisflákar, Holta-
vörðuheiði, Öxarfjarðarheiði, langir dalir, Öxna-
dalsheiði, Lónsheiði, lágir hálsar, Staðarheiði í
Grunnavík, eða jafnvel skörð svo sem Reykja-
heiði í Ólafsfirði. Svör manna, sem einungis
þekktu einn heiðarveg og ættu að skilgreina orðið
heiði, yrðu því harla ólík, eftir því hvaða heiði
þeir hefðu farið. Rétt eins og lýsingar blindu
mannanna í dæmisögunni um fílinn fóru eftir því,
hvort þeir höfðu þreifað á rana, fótlegg eða búk
skepnunnar.
Þegar litið er til merkingar orða samsvarandi
heiði (hede, heide, heath) í tungumálum um
norðanverða Evrópu er langalgengasta merk-
ingin skóglaust land vaxið lyngi og kjarri, og svo
nátengt er landið lynggróðrinum að á ensku heitir
beitilyng heather, en beitilyng er drottnandi teg-
und á heiðum Skotlands, Norður-Þýskalands, Jót-
lands og víðar. Hvergi er þar tekið mið af sérstöku
landslagi eða hæð landsins yfir sjó. í Skandínavíu
eru slík gróðurlendi einkum til fjalla, og eru
kennd við einkennistegundir, lyng og lágvaxið
kjarr, mosa eða fléttur. Hin tvö síðasttöldu svara
til mosaþembu og fjallagrasa- eða hreindýramosa-
móa hér á landi. í færeysku merkir heiði grýtt
fjalllendi. Islensk orðsifjabók telur, að uppruna-
leg merking orðsins sé líklega lyng- eða kjarr-
lendi. Það er því nokkurn veginn víst að „heiðin“
í Flóanum sé fomt mál, sem landnámsmenn hafa
flutt með sér hingað. Vel hefir það nafn og hæft
hinu skóglausa landi ofan skógarmarkanna, t.d.
heiðanna milli Borgarfjarðar og Húnaþings og upp
af Þingeyjar- og Múlasýslum. En það var ekki
landslagið, sem réði heiðarnafninu þar, heldur
skógleysið og gróðurfarið.
Hvergi nema á Islandi heita fjallvegir „heiði“.
En líklega er það algengasta nafnið á fjallvegum
hér, þótt þeir séu að vísu einnig kenndir við fjall
og skarð. Að vísu felur nafnið ekki í sér aðeins
veginn sjálfan, heldur landsvæðið, sem hann ligg-
ur um. Raunar hefði oftast a.m.k. í fyrstu verið
réttara að tala um leiðir en vegi, svo sem enn er
gert um Landmannaleið.
Áður en horfið verður að því að ræða um
hvernig heiði verður nafn á fjallvegum, skal getið
heiða við Eyjafjörð. í hinum mikla fjallgarði á
Tröllaskaga eru nokkrar „heiðar“, sem öllum er
sameiginlegt að þær tengja saman byggðir Eyja-
fjarðar og Skagafjarðar, eða innan Eyjafjarðar-
svæðisins. Eru þær taldar sunnan frá, Öxnadals-
heiði, Hörgárdalsheiði, Hjaltadalsheiði, Heljar-
dalsheiði, Reykjaheiði milli Svarfaðardals og
Ólafsfjarðar, og Lágheiði. Aðrar fjallaleiðir í
þessum fjallgarði munu kenndar við fjall (Nýja-
bæjarfjall), skarð (Siglufjarðarskarð, Héðins-
skörð) eða jökul (Tungnahryggsjökull).
Austan Eyjafjarðar eru dalsheiðamar Leirdals-
heiði og Flateyjardalsheiði. Hin fyrri tengir Höfða-
hverfi og Hvalvatnsfjörð en hin síðari Fnjóskadal
og Flateyjardal, og er raunar hluti hins langa
20
ARSRIT SKÓGRÆKTARFÉLAGS ÍSLANDS 1990