Skógræktarritið - 15.05.2001, Qupperneq 173

SKÓGRÆKT HANDAN SKÓGARMARKA / NSSE
SOFFIA ARNÞÓRSDÓTTIR AND ÁLFHEIÐUR ÓLAFSDÓTTIR
The role of herbivory for downy
birch growth and resistance in an
Icelandic shrubland
SAMANTEKT
Þessi rannsókn beinist að samspili jurtaætna og íslenska birkisins
(Betula pubescens) á athugunarstað í úthafsloftslagi á Suðvesturlandi.
Birkið er undirstaða mikilvægra fæðukeðja dýra hérlendis. Skógurinn
er framleiðinn mælt í lífmassa laufa og fræframleiðslu. Sérhæfð skor-
dýr og hryggdýr, sem éta lauf og fræ, eru mikilvægar jurtaætur í þessu
kerfi, meðan önnur dýr forðast beiskjuefnin í birkifræjum og Iaufum.
Skordýrafaraldrar á íslensku birki hafa verið skráðir af náttúrufræðing-
um á tuttugustu öld og á fyrri öldum. Hefðbundin sauðfjárbeit á sér
enn stað í náttúrlegum birkiskógum þótt tekist hafi að friða sum skóg-
arsvæði.
Það er mikilvæg spurning hvaða áhrif sauðfjárbeit hefur á vöxt,
æxlun og skordýraviðnám birkis. Sauðfé kýs oft ungt birki fram yfir
annan gróður. Sókn sauðfjár er meiri í birki og aðrar viðarkenndar
tegundir þegar lítið framboð er á jurtkenndum kjörplöntum. Saman-
burður er gerður milli birkiplantna af mismunandi aldurshópum. í til-
raunum voru könnuð áhrif beitar að vorlagi og mismunandi beitar-
gerðar fyrir endurvöxt birkis. Athuganir voru gerðar á samspili birkis
og birkifiðrilda, aðallega Epinotia solandriana en einnig Operophtera bru-
mata, en ummerki um lirfurnar sjást sem vefhýsi á laufunum.
Líkt var eftir beit að vorlagi með því að klippa endabrum á eldri
plöntum í Heiðmörk. Þegar hermt var eftir beitinni dró úr nýliðun laufa
og bruma. Laufgun birkisins varð þegar lofthiti hafði verið yfir frost-
marki í þrjár vikur, og fljótlega eftir laufgun varð mikil fjölgun á vefhýs-
um trjámaðka í laufinu. Klippingar á brumum voru skaðlegri fyrir fræ-
plöntur en klippingar á laufum. Áhrif klippinga á brumum og laufum
voru merkjanleg á hæðarvöxt fræplantna.
Langtímamarkmið beitarrannsókna á íslensku birki er að fá saman-
burð milli svæða, þar sem birkið vex í ólíkum jarðvegi og loftslagi.
This paper centres on the diverse
effects of herbivory on downy
birch (Betula pubescens) in Iceland.
The goal is to examine the inter-
action of herbivores and downy
birch, especially, howgrazing
affects the plants and how graz-
ing may interact with plant resis-
tance to insect herbivores. At the
same time it is important to
examine the phenology of the
plants in relation to existing
weather patterns. The present
study, adds to the knowledge on
herbivory effects on birch in a
northern oceanic climate.
In the neighbouring countries,
direct negative effects of her-
bivory on birch growth and repro-
duction are sometimes reported
(Hoogesteger and Karlsson 1992,
Karlsson et. al 1996). However,
many factors may influence the
interaction of birches with a
diverse set of herbivores (Mahdi
and Whittaker 1993, Suomela
and Neuvonen 1997). Ungulate
browsing may reduce growth and
be fatal for birch seedlings
(Pigott 1983). Among the herbi-
vores feeding on downy birch are
insects and large mammals that
feed on the foliage, while spe-
cialist birds and insect feed on
the catkins (Atkinsson 1992).
In Iceland, downy birch forms
extensive shrublands that sus-
tain important animal food webs.
The birch shrublands are produc-
tive in terms of leaf biomass and
seed production. Sheep may
include birch in their diet, often
preferring birch to other avail-
able vegetation. Some studies
have addressed the importance
of sheep grazing for the regenera-
tion of birch seedlings and recov-
ery of birch shrublands (Þor-
steinsson and Ólafsson 1967,
Aradóttir 1991). Sheep grazing is
still permitted on some native
birch shrublands while other
shrublands are protected
(Garðarsson 1996). Downybirch,
especially young plants and new
growth, may be included in
sheep diet at times when their
preferred grasses and forbs are
unavailable. Other domestic
mammals may cause injury to
birch, especially horses, that may
trample on seedlings or chew on
the bark of mature birches.
Sheep grazing may affect the
SKÓGRÆKTARRITIÐ 2001 l.tbl
171